09395313183
شروع کلاس اول برای بسیاری از کودکان ترکیبی از هیجان، کنجکاوی و نگرانی است. کودک وارد محیطی میشود که احتمالاً برای اولین بار باید چند ساعت از والدین جدا بماند، با معلم و همکلاسیهای جدید ارتباط برقرار کند، قوانین تازهای را رعایت کند و بسیاری از نیازهایش را مستقلتر مدیریت کند.
بنابراین مقدار کمی استرس در کودکان کلاس اول در روزهای ابتدایی مدرسه لزوماً غیرطبیعی نیست. بعضی کودکان چند روز اول هنگام خداحافظی گریه میکنند، درباره مدرسه سؤالهای زیادی دارند یا شب قبل از مدرسه کمی بیقرار میشوند.
اما زمانی که ترس شدید است، مدت زیادی ادامه پیدا میکند، کودک هر روز از مدرسه رفتن امتناع میکند یا اضطراب بر خواب، غذا خوردن، یادگیری و زندگی روزمره او اثر میگذارد، بهتر است مسئله دقیقتر بررسی شود.
اضطراب در اصل واکنش طبیعی بدن و ذهن به موقعیتهایی است که جدید، غیرقابلپیشبینی یا تهدیدکننده به نظر میرسند. برای یک کودک شش یا هفت ساله، ورود به مدرسه میتواند تعداد زیادی اتفاق جدید را همزمان ایجاد کند.
کودک ممکن است نگران این باشد که:
بنابراین وقتی از اضطراب کودک کلاس اولی صحبت میکنیم، همیشه با یک علت واحد روبهرو نیستیم.
تا حدی بله. نگرانی کوتاهمدت هنگام ورود به یک محیط جدید میتواند بخشی از سازگاری طبیعی باشد. مسئله اصلی، وجود یا نبود اضطراب نیست؛ بلکه شدت، مدت و میزان تأثیر آن بر عملکرد کودک اهمیت دارد.
| نگرانی معمول شروع مدرسه | اضطرابی که نیاز به توجه بیشتری دارد |
|---|---|
| کمی گریه در چند روز اول | گریه شدید و مداوم که با گذشت زمان کمتر نمیشود |
| پرسیدن اینکه والد چه زمانی برمیگردد | ترس شدید از اینکه برای والد اتفاقی بیفتد |
| کمی بیقراری شب قبل | بیخوابی مکرر یا کابوس مرتبط با مدرسه |
| نیاز به چند روز برای آشناشدن با کلاس | امتناع مکرر از ورود به مدرسه یا کلاس |
| دلتنگی کوتاهمدت | دلدرد، سردرد یا تهوع مکرر در صبحهای مدرسه |
همه کودکان نمیتوانند بگویند «من اضطراب دارم». در این سن، اضطراب ممکن است بیشتر از طریق رفتار یا علائم جسمانی دیده شود.
اضطراب در کودکان گاهی با شکایتهای بدنی ظاهر میشود؛ از جمله:
بهتر است بهجای اینکه سریع بگوییم «بچه اضطراب دارد»، مشخص کنیم دقیقاً کدام بخش مدرسه برای او دشوار است.
برای بعضی کودکان سختترین قسمت مدرسه نه درس و معلم، بلکه جداشدن از مادر یا پدر است. کودک ممکن است نگران باشد والد برنگردد یا در زمان جدایی اتفاق بدی رخ دهد.
اگر مسئله اصلی جدایی است، مقاله اضطراب جدایی در مدرسه میتواند راهنمای دقیقتری برای شما باشد.
کودکی که نمیداند کلاس کجاست، زنگ تفریح چه اتفاقی میافتد، سرویس بهداشتی کجاست یا پس از تعطیلی چه کسی دنبالش میآید، ممکن است احساس کنترل کمتری داشته باشد.
آشناشدن با مسیر، ساختمان مدرسه و برنامه روزانه پیش از شروع مدرسه میتواند این ابهام را کاهش دهد. در مقاله آماده کردن کودک برای اول مهر این مراحل را بهصورت گامبهگام توضیح دادهایم.
برای بعضی کودکان، منبع اصلی اضطراب موضوعی است که شاید حتی به والد نگویند: دستشویی مدرسه.
ممکن است کودک از اجازه گرفتن از معلم، قفل در، تمیزی سرویس، تنها رفتن یا تمسخر همکلاسیها نگران باشد. اگر این موضوع برای کودک شما مطرح است، راهنمای آموزش دستشویی رفتن در مدرسه را مطالعه کنید.
بعضی کودکان تصور میکنند در مدرسه باید همه پاسخها را بدانند. اگر خانواده بیش از حد بر درست انجام دادن کارها تأکید کند یا کودک مرتب با دیگران مقایسه شود، احتمال دارد اشتباهکردن برای او به تجربهای اضطرابآور تبدیل شود.
کودک ممکن است نگران دوست پیدا کردن، واردشدن به بازی یا صحبت با بچههای دیگر باشد. گاهی نیز تجربه تمسخر، تعارض یا قلدری باعث میشود کودک از محیط مدرسه بترسد.
در بعضی کودکان، اضطراب مدرسه ممکن است همراه با دشواریهایی مانند مشکل توجه، زبان، یادگیری، حساسیتهای حسی یا سازگاری اجتماعی دیده شود.
این موضوع به معنای وجود یک اختلال مشخص نیست؛ اما اگر کودک در چند محیط مختلف با مشکلات قابلتوجه روبهرو است، بررسی دقیقتر میتواند کمککننده باشد.
ترس از مدرسه کلاس اول همیشه با جمله مستقیم «از مدرسه میترسم» بیان نمیشود.
ممکن است کودک هر شب بپرسد:
یا صبح مدرسه ناگهان بگوید شکمش درد میکند، لباسش را پیدا نمیکند یا نمیتواند صبحانه بخورد.
این رفتارها را بهتر است فقط «لجبازی» یا «بهانهگیری» تلقی نکنیم. ابتدا باید بفهمیم کودک دقیقاً از چه چیزی اجتناب میکند.
بهجای «گریه نکن» یا «این که ترس ندارد»، میتوانید بگویید:
«میفهمم جداشدن برات سخته. من بعد از مدرسه برمیگردم و تو تا آن موقع پیش معلم و بچهها هستی.»
پذیرفتن احساس به معنای موافقت با نرفتن به مدرسه نیست.
خداحافظی طولانی، برگشتن چندباره به سمت کودک یا ناپدیدشدن مخفیانه معمولاً موقعیت را پیچیدهتر میکند.
یک الگوی کوتاه ثابت داشته باشید:
آغوش → جمله ثابت → توضیح زمان بازگشت → خداحافظی.
کودک از چهره، صدا و رفتار والد اطلاعات زیادی دریافت میکند. اگر والد هنگام تحویل کودک مرتب برگردد، گریه کند یا با نگرانی از معلم بپرسد «مطمئنید حالش خوب میشود؟»، کودک ممکن است نتیجه بگیرد موقعیت واقعاً خطرناک است.
گاهی داشتن یک مسئولیت کوچک در لحظه ورود بسیار کمککننده است؛ مثلاً کودک کتابی را به معلم بدهد، مدادها را مرتب کند یا کنار یک همکلاسی مشخص بنشیند.
اولین قدم این است که مقاومت کودک را به یک سؤال دقیقتر تبدیل کنیم:
«کدام قسمت مدرسه باعث میشود نخواهی بروی؟»
به کودک چند احتمال بدهید:
وقتی علت روشنتر شد، راهکار نیز مشخصتر میشود.
بهجای ارائه ده راهکار برای یک مشکل نامشخص، اول بفهمید کودک دقیقاً از چه چیزی میترسد.
به کودک توضیح دهید صبح چه زمانی میروید، بعد از ورود چه اتفاقی میافتد، زنگ تفریح چه زمانی است و چه کسی بعد از مدرسه دنبالش میآید.
در صورت امکان مسیر مدرسه، ورودی، حیاط، کلاس و سرویس بهداشتی را همراه کودک ببینید.
اجازه گرفتن، درخواست کمک، معرفی خود، رفتن به سرویس بهداشتی یا گمکردن یک وسیله را با بازی نقشآفرینی تمرین کنید.
صبحهای شلوغ، عجله و بحث میتوانند اضطراب را بیشتر کنند. لباس، کیف و میانوعده را از شب قبل آماده کنید و برای صبح زمان کافی در نظر بگیرید.
هدف این نیست که کودک هیچ اضطرابی نداشته باشد. هدف این است که یاد بگیرد حتی با مقدار کمی نگرانی نیز میتواند وارد مدرسه شود و موقعیت را مدیریت کند.
اگر کودک هر بار با گریه بتواند از موقعیت مدرسه کاملاً فرار کند، ممکن است ترس او پایدارتر شود. البته در موارد شدید، برنامه بازگشت باید با نظر متخصص و هماهنگی مدرسه تنظیم شود.
کودک نباید از والد یک پیام، از معلم پیام دیگر و از مسئول مدرسه پیام سوم دریافت کند. درباره شیوه ورود، خداحافظی و حمایت از کودک هماهنگ باشید.
«همه بچهها رفتند کلاس، فقط تو گریه میکنی» معمولاً اضطراب را به شرم نیز اضافه میکند.
عبارتهایی مانند «برو مدرسه تا معلمت آدمت کند» مدرسه را به محیطی تهدیدکننده تبدیل میکند.
چیزی که برای بزرگسال ساده است، ممکن است برای کودک ششساله واقعاً دشوار باشد.
هر بار برگشتن و دوباره بغلکردن کودک میتواند جدایی را دوباره از ابتدا شروع کند.
گفتن «نمیدونم اصلاً چطور میخواد مدرسه رو تحمل کنه» در حضور کودک میتواند پیام ناتوانی به او منتقل کند.
علائم جسمانی ناشی از اضطراب خیالی یا ساختگی نیستند. کودک ممکن است واقعاً درد، تهوع یا ناراحتی بدنی احساس کند.
در عین حال، نباید هر درد صبحگاهی را بدون بررسی «عصبی» بدانیم.
اگر این علائم مکرر، شدید، جدید یا همراه با علائم دیگر هستند، ارزیابی پزشکی لازم است. اگر علت جسمانی مشخصی پیدا نمیشود و نشانهها عمدتاً در روزهای مدرسه ایجاد میشوند، بررسی ارتباط آنها با اضطراب میتواند مفید باشد.
در شرایط زیر بهتر است از روانشناس کودک یا متخصص مربوط کمک بگیرید:
وجود یک یا چند مورد از این نشانهها بهتنهایی به معنای وجود اختلال روانشناختی نیست؛ اما میتواند نشان دهد که کودک به ارزیابی دقیقتری نیاز دارد.
در دوره جامع آمادگی ورود به کلاس اول رشدینو، موضوعاتی مثل اضطراب جدایی، روتین صبح و خواب، استقلال، مهارتهای اجتماعی، توجه، ارتباط با آموزگار، روز اول مدرسه و سازگاری ماههای ابتدایی بهصورت مرحلهبهمرحله آموزش داده شدهاند.
مشاهده دوره جامع آمادگی کلاس اولگریه کوتاهمدت هنگام جدایی میتواند بخشی از سازگاری طبیعی باشد. اگر شدت گریه زیاد است، مدت طولانی ادامه پیدا میکند یا کودک نمیتواند وارد مدرسه شود، بهتر است علت دقیق بررسی شود.
زمان سازگاری در کودکان متفاوت است. مهمتر از تعداد روزها این است که آیا شدت نگرانی بهتدریج کاهش پیدا میکند یا خیر. اگر اضطراب ثابت بماند، شدیدتر شود یا عملکرد کودک را مختل کند، نیاز به بررسی بیشتری دارد.
ابتدا علل جسمانی باید در نظر گرفته شوند. اگر درد عمدتاً قبل از مدرسه ایجاد میشود و در روزهای تعطیل کمتر است، اضطراب نیز میتواند یکی از عوامل احتمالی باشد.
تهدید و کشیدن کودک به مدرسه راهکار مناسبی نیست. در عین حال، حذف مکرر مدرسه نیز ممکن است اجتناب را بیشتر کند. علت امتناع را مشخص کنید و با مدرسه برای یک برنامه منظم و حمایتکننده هماهنگ شوید. موارد شدید نیاز به ارزیابی تخصصی دارند.
خیر. اضطراب جدایی یکی از دلایل احتمالی ترس از مدرسه در کودکان کمسن است، اما اضطراب مدرسه میتواند دلایل دیگری مانند مشکلات اجتماعی، ترس از شکست، دشواری یادگیری، قلدری یا نگرانی درباره سرویس بهداشتی نیز داشته باشد.
بهجای اینکه بگویید «نترس»، احساس او را بپذیرید و بر توانایی حل مسئله تأکید کنید: «میفهمم نگرانی. بیا ببینیم کدام قسمت مدرسه سختتره و برایش یک راه پیدا کنیم.»
اگر کودک نگرانی مشخص، اضطراب جدایی، مشکل ارتباط با همسالان، ترس از سرویس بهداشتی یا مقاومت مکرر در ورود دارد، بهتر است زودتر با معلم یا مشاور مدرسه هماهنگ شوید.
اگر اضطراب شدید یا مداوم است، باعث امتناع از مدرسه میشود یا بر خواب، سلامت جسمانی، روابط و عملکرد تحصیلی کودک تأثیر میگذارد، ارزیابی تخصصی میتواند کمککننده باشد.
اضطراب کلاس اول همیشه به معنای وجود مشکل جدی نیست. ورود به مدرسه تغییر بزرگی در زندگی کودک است و بسیاری از کودکان برای سازگارشدن با این محیط به زمان و حمایت نیاز دارند.
اما بهترین واکنش این نیست که اضطراب را نادیده بگیریم یا کودک را مجبور کنیم «قوی باشد». باید بفهمیم دقیقاً از چه چیزی نگران است، شرایط را برای او قابلپیشبینی کنیم، مهارتهای لازم را تمرین کنیم و در صورت نیاز با مدرسه یا متخصص همکاری داشته باشیم.
اگر درباره شدت اضطراب، ترس از مدرسه یا رفتارهای کودک مطمئن نیستید، میتوانید از خدمات ارزیابی مشکلات رفتاری و اضطرابی کودکان استفاده کنید.
کارشناس ارشد بالینی و مشاور مدرسه
