09395313183
شروع مدرسه برای کودک کلاس اولی فقط به یادگیری درسها و آشنا شدن با معلم و همکلاسیها محدود نمیشود. یکی از مهارتهای مهمی که کودک باید در محیط مدرسه بتواند تا حد مناسبی مدیریت کند، دستشویی رفتن در مدرسه است.
بعضی کودکان در خانه کاملاً مستقل از سرویس بهداشتی استفاده میکنند، اما در مدرسه از دستشویی رفتن خودداری میکنند. ناآشنا بودن محیط، شلوغی، بوی نامطبوع، صدای سیفون یا خشککن، نگرانی درباره تمیزی سرویس، خجالت از اجازه گرفتن از معلم یا ترس از قفل شدن در میتواند باعث شود کودک ادرار یا مدفوع خود را نگه دارد.
این موضوع را نباید با سرزنش یا اجبار حل کرد. هدف این است که کودک مهارتهای لازم را تمرین کند، محیط برایش قابلپیشبینیتر شود و بداند در صورت نیاز چگونه از معلم یا مسئول مدرسه کمک بخواهد.
کودک برای شروع آرام مدرسه به مجموعهای از مهارتها نیاز دارد؛ از استقلال فردی و تنظیم خواب تا توجه، جدا شدن از والدین، ارتباط با معلم و مدیریت اضطراب. این مهارتها در دوره جامع آمادگی کلاس اول بهصورت مرحلهبهمرحله آموزش داده شدهاند.
کودکی که تا قبل از مدرسه بیشتر از سرویس بهداشتی خانه یا محیطهای آشنا استفاده کرده، ممکن است با ورود به مدرسه با شرایط کاملاً متفاوتی روبهرو شود. تعداد زیاد سرویسها، شلوغی زنگ تفریح، صداهای جدید، قفل متفاوت در، نبودن والد و لزوم انجام تمام مراحل بهتنهایی میتواند استفاده از سرویس مدرسه را دشوار کند.
برای بعضی کودکان مسئله بیشتر مربوط به استقلال است؛ مثلاً هنوز نمیتوانند زیپ یا دکمه شلوار را سریع باز کنند. برای بعضی دیگر، مشکل اصلی خجالت از اجازه گرفتن یا ترس از محیط سرویس بهداشتی است.
به همین دلیل، دستشویی رفتن مستقل یکی از مهارتهای آمادگی برای مدرسه محسوب میشود. در مقاله آمادگی کودک برای ورود به مدرسه سایر مهارتهای فردی، اجتماعی و هیجانی موردنیاز کودک را نیز بررسی کردهایم.
کودک ممکن است بنا به دلایل مختلف استفاده از سرویس مدرسه را به تعویق بیندازد:
نگه داشتن مکرر مدفوع میتواند به شکلگیری یا تشدید یبوست کمک کند. هرچه مدفوع مدت بیشتری در روده بماند، ممکن است خشکتر و دفع آن دشوارتر شود و همین تجربه دردناک باعث شود کودک بار دیگر از دفع اجتناب کند.
بنابراین اگر متوجه شدید کودک ساعتها نیاز خود را نادیده میگیرد، موضوع را صرفاً به «لجبازی» نسبت ندهید. ابتدا باید علت را پیدا کنید.
اضطراب و احساس ناامنی میتواند باعث شود بعضی کودکان از استفاده از سرویسهای ناآشنا اجتناب کنند. شروع مدرسه، جدا شدن از والدین و قرار گرفتن در محیط جدید برای بعضی کودکان فشار بیشتری ایجاد میکند و این فشار ممکن است رفتارهای مربوط به دفع را نیز تحت تأثیر قرار دهد.
اگر کودک همزمان با مشکل دستشویی رفتن، هنگام جدا شدن از والد نیز اضطراب زیادی نشان میدهد، مقاله اضطراب جدایی در مدرسه میتواند برایتان مفید باشد.
هدف این نیست که هر مشکل دفعی را به اضطراب نسبت دهیم. یبوست، درد هنگام دفع، مشکلات ادراری و سایر عوامل جسمانی نیز باید در نظر گرفته شوند.
بهتر است قبل از شروع مدرسه، مراحل استفاده مستقل از سرویس بهداشتی را چند بار در خانه تمرین کنید.
به کودک یاد بدهید که منتظر شدید شدن فشار ادرار یا مدفوع نماند. اگر بدنش به او علامت میدهد، بهتر است در زمان مناسب برای رفتن به سرویس اقدام کند.
از جملههای ساده استفاده کنید:
«وقتی بدنت میگه دستشویی داری، بهتره خیلی نگهش نداری و به معلم بگی.»
بعضی کودکان نیاز خود را نگه میدارند چون نمیدانند چگونه اجازه بگیرند یا از صحبت کردن جلوی کلاس خجالت میکشند.
در خانه جملههایی مانند این را تمرین کنید:
اگر کودک بسیار خجالتی است، میتوانید قبل از شروع مدرسه با معلم درباره یک علامت ساده و غیرکلامی برای درخواست سرویس صحبت کنید.
کودک باید بتواند شلوار، زیپ، دکمه یا کمربند خود را تا حد امکان مستقل مدیریت کند. در هفتههای نخست مدرسه، لباسهای سادهتر میتوانند کار کودک را آسانتر کنند.
قبل از مدرسه چند بار از کودک بخواهید تمام مراحل را بدون کمک شما انجام دهد تا مشخص شود دقیقاً در کدام قسمت به تمرین بیشتری نیاز دارد.
نحوه استفاده مناسب از دستمال، تمیز کردن بدن و مرتب کردن لباس را در خانه تمرین کنید. برای دختران نیز پاک کردن از جلو به عقب یکی از نکات مهم بهداشتی است.
بعد از استفاده از سرویس بهداشتی، کودک باید بتواند دستهایش را با آب و صابون بشوید. برای تمرین، از کودک بخواهید کف دستها، پشت دست، بین انگشتان و اطراف ناخنها را بهخوبی بشوید و این کار را حدود ۲۰ ثانیه ادامه دهد.
اگر کودک در خانه فقط با یک نوع توالت آشناست، بهتر است پیش از مدرسه در محیطهای امن با انواع دیگری که احتمال دارد در مدرسه ببیند نیز آشنا شود.
اضطراب یا ترس از دستشویی در کودکان میتواند با محیط ناآشنا، بو، صدا، نگرانی از کثیفی، حریم خصوصی یا یک تجربه ناخوشایند قبلی ارتباط داشته باشد.
بهجای گفتن «دستشویی که ترس ندارد»، سؤال کنید:
راهحل مناسب زمانی پیدا میشود که علت اصلی مشخص باشد.
اگر مدرسه اجازه میدهد، در زمانی خلوت سرویس بهداشتی را همراه کودک ببینید. محل درها، شیر آب، دستمال، صابون و مسیر برگشت به کلاس را به او نشان دهید.
اگر کودک ترس زیادی دارد، مجبور کردن او به استفاده فوری از سرویس ممکن است اضطراب را بیشتر کند. مراحل را کوچک کنید:
قرار نیست فقط زمانی کودک را تشویق کنید که کاملاً بر ترس خود غلبه کرده است. قدمهای کوچک هم مهم هستند.
مثلاً بگویید:
«امروز خیلی خوب بود که رفتی داخل و شیر آب را خودت باز کردی.»
جملههایی مانند «تو دیگه بزرگ شدی»، «این چه کاریه؟» یا مقایسه کودک با همکلاسیهایش معمولاً اضطراب را بیشتر میکند و به یادگیری مهارت کمکی نمیکند.
اولین قدم این است که بفهمید کودک چرا نگه میدارد. آیا از محیط میترسد؟ نمیتواند از معلم اجازه بگیرد؟ زنگ تفریح را برای بازی از دست نمیدهد؟ دفع برایش دردناک است؟ یا سرویس بهداشتی را کثیف میداند؟
سپس متناسب با علت، راهکار انتخاب کنید.
بهتر است کودک مجبور نشود فقط در زمانهای از پیش تعیینشده به سرویس برود. کودکان باید بتوانند به نیازهای بدن خود توجه کنند و در صورت نیاز دسترسی منطقی به سرویس داشته باشند.
بعضی کودکان بهدلیل ترس از سرویس مدرسه یا دفع دردناک، مدفوع خود را نگه میدارند. ادامه این وضعیت میتواند باعث سفتتر شدن مدفوع و دشوارتر شدن دفع شود و یک چرخه ایجاد کند: کودک از درد میترسد، دفع را به تأخیر میاندازد و دفع بعدی سختتر میشود.
در چنین شرایطی، فقط گفتن «برو دستشویی» کافی نیست.
اگر یبوست با مراقبتهای خانگی برطرف نمیشود یا بیش از حدود دو هفته ادامه پیدا میکند، بهتر است با پزشک کودک مشورت شود.
وجود علائمی مانند خون در مدفوع، درد مداوم شکم، استفراغ، نفخ قابلتوجه یا کاهش وزن نیز نیازمند بررسی پزشکی است.
اولین واکنش والد اهمیت زیادی دارد. کودک ممکن است خودش از اتفاقی که افتاده خجالتزده یا نگران باشد.
بهتر است:
میتوانید بگویید:
«اشکالی ندارد؛ گاهی چنین اتفاقی میافتد. بیا ببینیم دفعه بعد چه کاری میتوانیم انجام دهیم که راحتتر باشی.»
اگر خیس کردن یا کثیف کردن لباس مکرراً اتفاق میافتد، بهتر است علاوه بر بررسی شرایط مدرسه، عوامل جسمانی نیز بررسی شوند.
استقلال به این معنا نیست که کودک نباید هیچوقت کمک بخواهد. اتفاقاً یکی از نشانههای آمادگی این است که بداند چه کاری را خودش انجام دهد و چه زمانی از بزرگسال قابل اعتماد کمک بگیرد.
کودک قبل از شروع مدرسه بهتر است بتواند:
این مهارتها بخشی از مجموعه بزرگتر مهارتهای آمادگی کلاس اول هستند.
در خانه نقش معلم و دانشآموز را بازی کنید. کودک باید وسط بازی متوجه شود به سرویس نیاز دارد، از «معلم» اجازه بگیرد و مراحل را انجام دهد.
با همان شلوار یا لباسی که قرار است کودک در مدرسه بپوشد، باز و بسته کردن لباس را تمرین کنید.
در محیطهای امن مانند خانه اقوام یا مکانهای عمومی مناسب، کودک را با شکلهای متفاوت شیر آب، سیفون و سرویس بهداشتی آشنا کنید تا تفاوت محیطها برای او غافلگیرکننده نباشد.
سناریوهای مختلف را تمرین کنید:
همکاری والد و مدرسه در حل این مشکل بسیار مهم است. اگر کودک از سرویس مدرسه میترسد، دستشویی خود را نگه میدارد یا در درخواست اجازه مشکل دارد، بهتر است معلم از موضوع مطلع باشد.
گاهی راهحل بسیار ساده است؛ برای مثال:
منابع تخصصی مربوط به سلامت مثانه و روده کودکان نیز تأکید میکنند که محدود کردن غیرضروری دسترسی کودکان به سرویس بهداشتی میتواند مشکلات مربوط به نگه داشتن دفع را تشدید کند.
استفاده مستقل از سرویس بهداشتی فقط یکی از مهارتهایی است که کودک پیش از شروع کلاس اول به آن نیاز دارد. تنظیم خواب، جدا شدن از والدین، درخواست کمک، مراقبت از وسایل، ارتباط با همسالان و دنبال کردن برنامه مدرسه نیز اهمیت دارند.
اگر هنوز در حال آماده کردن کودک برای شروع سال تحصیلی هستید، راهنمای آماده کردن کودک برای اول مهر را نیز مطالعه کنید.
اگر مشکل فقط مربوط به ناآشنا بودن با مدرسه است، معمولاً تمرین و حمایت تدریجی کمککننده است. اما بعضی علائم نیاز به بررسی پزشکی دارند.
بهتر است با پزشک کودک مشورت کنید اگر:
همچنین اگر ترس کودک از سرویس بهداشتی بسیار شدید است و باوجود تمرین تدریجی ادامه پیدا میکند یا بر حضور او در مدرسه اثر گذاشته است، بررسی عوامل هیجانی نیز میتواند مفید باشد.
آرامش خود را حفظ کنید و کودک را سرزنش نکنید. به او کمک کنید بفهمد این اتفاق قابل مدیریت است. یک دست لباس اضافه در کیفش قرار دهید و از قبل مشخص کنید در صورت وقوع چنین اتفاقی باید به چه کسی در مدرسه مراجعه کند.
اگر کودک مرتباً بلافاصله پس از رسیدن به خانه با عجله به سرویس میرود، از درد شکم شکایت میکند، دفع او کاهش پیدا کرده یا مدفوعش سفت و دردناک شده است، ممکن است در مدرسه نیاز خود را به تعویق بیندازد. برای تشخیص علت بهتر است مستقیماً و بدون سرزنش با کودک گفتوگو کنید.
ابتدا دلیل ترس را مشخص کنید. سپس در صورت امکان محیط را در زمانی خلوت به کودک نشان دهید و مواجهه را به قدمهای کوچک تقسیم کنید. اجبار یا مسخره کردن ترس کودک معمولاً نتیجه مناسبی ندارد.
جمله درخواست را در خانه تمرین کنید. اگر اضطراب کودک زیاد است، میتوانید با معلم درباره یک علامت دست، کارت یا نشانه ساده و غیرکلامی هماهنگ کنید تا کودک مجبور نباشد جلوی همه دانشآموزان درخواست خود را بیان کند.
بهتر است کودک یاد بگیرد به پیامهای بدن خود توجه کند. داشتن فرصتهای قابلپیشبینی مانند بعد از صبحانه یا زنگ تفریح میتواند مفید باشد، اما اجبار مکرر بدون توجه به نیاز کودک هدف اصلی آموزش نیست.
نوشیدن آب کافی، مصرف مواد غذایی حاوی فیبر، داشتن زمان کافی برای دفع و جلوگیری از نگه داشتن طولانیمدت مدفوع اهمیت دارند. اگر یبوست ادامه پیدا کرد یا دفع دردناک شد، بهتر است با پزشک کودک مشورت کنید.
در هفتههای ابتدایی بهتر است تا حد امکان لباسهایی انتخاب شوند که کودک بتواند بدون کمک زیاد آنها را باز و بسته کند. دکمهها، کمربندها یا بستهای پیچیده ممکن است در شرایط عجله استفاده از سرویس را دشوار کنند.
دستشویی رفتن در مدرسه برای بعضی کودکان کلاس اولی یک مهارت ساده و برای بعضی دیگر یکی از جدیترین نگرانیهای شروع مدرسه است. تفاوت مهم در این است که علت مشکل کودک را پیدا کنیم و آموزش را متناسب با همان علت انجام دهیم.
تمرین مدیریت لباس، رعایت بهداشت، درخواست اجازه از معلم، آشنایی با محیط سرویس، گوش دادن به پیامهای بدن و یادگیری درخواست کمک میتوانند استقلال کودک را افزایش دهند. در مقابل، تنبیه، شرمنده کردن یا اجبار شدید ممکن است مشکل را پیچیدهتر کند.
اگر ترس کودک با یبوست، درد، خیس کردن مکرر یا سایر علائم جسمانی همراه شده است، علاوه بر حمایت روانی باید علت جسمانی نیز بررسی شود.
کارشناس ارشد بالینی و مشاور مدرسه
