09395313183
اگر فرزندتان هر روز از مدرسه برمی‌گردد و می‌گوید «هیچ‌کس با من بازی نمی‌کند»، ممکن است نگران شوید. آموزش دوست یابی به کودکان یعنی کمک کنیم کودک یاد بگیرد چطور گفت‌وگو را شروع کند، وارد بازی شود، تفاوت نظرها را مدیریت کند و در عین حال برای دوست داشتن یا دوست داشته شدن تحت فشار نباشد.
نداشتن دوست صمیمی در روزهای اول مدرسه لزوماً نشانه مشکل نیست. بعضی کودکان برای شناخت محیط و ایجاد رابطه به زمان بیشتری نیاز دارند؛ اما اگر تنهایی پایدار است یا کودک از جمع کنار گذاشته می‌شود، باید شرایط را دقیق‌تر بررسی کرد.
دلیل واحدی وجود ندارد. گاهی کودک تازه وارد کلاس شده یا علایق متفاوتی دارد. برخی در شروع مکالمه یا درخواست ورود به بازی تمرین کمتری داشته‌اند؛ برخی هم از تجربه رد شدن، اختلاف با همسالان یا اضطراب در جمع می‌ترسند. در مواردی مشکل از فضای کلاس، طرد گروهی یا رفتار آزاردهنده دیگران است، نه کمبود مهارت کودک.
قبل از توصیه کردن، با پرسش‌های غیرقضاوتی اطلاعات جمع کنید: «زنگ تفریح معمولاً چه می‌کنی؟»، «با کدام بچه‌ها راحت‌تری؟»، «وقتی می‌خواهی وارد بازی شوی چه اتفاقی می‌افتد؟» اگر کودک از ترس صحبت در جمع می‌گوید، مقاله خجالتی بودن کودک نیز می‌تواند کمک‌کننده باشد.
کودک می‌تواند از فعالیتی شروع کند که هر دو نفر دوست دارند: نقاشی، کتاب، توپ‌بازی یا ساختنی. سؤال ساده «تو هم این بازی را دوست داری؟» شروع مناسبی است.
لازم نیست کودک جمله‌های پیچیده بگوید. سلام کردن، پرسیدن نام، نظر دادن درباره یک فعالیت مشترک یا پیشنهاد بازی برای شروع کافی است.
دوستی فقط حرف زدن نیست. کودک باید تجربه کند که به حرف دوستش گوش بدهد، منتظر نوبت بماند و درباره علاقه طرف مقابل هم سؤال کند.
اگر کودکی گفت «الان نمی‌خواهم بازی کنم»، می‌توان پاسخ داد «باشه، شاید بعداً» و گزینه دیگری پیدا کرد. هیچ کودکی موظف نیست با همه دوست شود.
اختلاف‌های کوچک در دوستی طبیعی‌اند. گفتن «من ناراحت شدم وقتی نوبتم نشد»، شنیدن نظر دوست و پیشنهاد راه‌حل، مهارتی آموختنی است.
ورود ناگهانی به یک بازیِ در حال انجام برای بعضی کودکان دشوار است. یک مسیر سه‌مرحله‌ای را در خانه بازی کنید:
اگر پاسخ منفی بود، به کودک کمک کنید آن را به معنای «هیچ‌کس من را دوست ندارد» تفسیر نکند. می‌تواند به سراغ گروه دیگر یا فعالیتی مستقل برود. اگر طرد شدن تکراری و سازمان‌یافته است، مسئولیت حل موضوع فقط بر دوش کودک نیست و معلم باید ورود کند.
| موقعیت | جمله پیشنهادی کودک |
|---|---|
| شروع آشنایی | «سلام، اسم تو چیه؟ من هم این نقاشی رو دوست دارم.» |
| درخواست بازی | «می‌تونم نوبت بعدی باهاتون بازی کنم؟» |
| پیشنهاد فعالیت | «دوست داری زنگ تفریح با هم نقاشی بکشیم؟» |
| وقتی جواب منفی می‌شنود | «باشه، شاید یه وقت دیگه.» |
| هنگام اختلاف | «من دوست دارم نوبتی بازی کنیم. تو چی فکر می‌کنی؟» |
این جمله‌ها نسخه ثابت برای همه کودکان نیستند؛ اجازه بدهید فرزندتان آن‌ها را با زبان و شخصیت خودش تغییر دهد. نقش‌بازی کردن چنددقیقه‌ای در محیط آرام معمولاً کاربردی‌تر از تکرار دستور «برو دوست پیدا کن» است.
معلم می‌تواند فعالیت‌های دونفره و گروه‌های کوچکِ متغیر طراحی کند تا دانش‌آموزان فرصت شناخت هم را داشته باشند. قواعد محترمانه بازی و گفت‌وگو باید برای همه روشن باشد؛ از جمله مسخره نکردن، نوبت دادن و واکنش مناسب به اختلاف.
اگر کودکی به‌طور مکرر کنار گذاشته می‌شود، صرف توصیه «خودت برو با بقیه دوست شو» کافی نیست. معلم و مشاور باید فضای کلاس و احتمال طرد یا آزار همسالان را بررسی کنند.
اینکه والد برای کودک تعیین کند با چه کسی دوست شود، به‌جای او پیام بدهد یا مرتب درباره تعداد دوستانش سؤال کند، ممکن است فشار رابطه را بیشتر کند. بهتر است با رضایت کودک فرصت آشنایی ایجاد کنیم، نه اینکه هر تعامل او را مدیریت کنیم. البته در موقعیت‌های طرد، آزار یا تهدید، مداخله بزرگسال ضروری است.
اگر کودک مدت طولانی احساس تنهایی می‌کند، از رفتن به مدرسه اجتناب می‌کند، اضطراب شدید در تعاملات اجتماعی دارد یا ارتباط با همسالان به شکل محسوسی بر عملکرد روزمره‌اش اثر گذاشته، گفت‌وگو با مشاور مدرسه یا روان‌شناس کودک مفید است. همچنین تغییر ناگهانی روابط، ترس از یک فرد یا تجربه آزار باید جدی گرفته شود. از یک رفتار یا تعداد کم دوستان نمی‌توان تشخیص بالینی داد.
در صورت نگرانی پایدار می‌توانید از خدمات مشاوره کودک و نوجوان برای شناخت مسیر ارزیابی مناسب کمک بگیرید.
آموزش دوست یابی به کودکان با تمرین موقعیت‌های واقعی، گوش دادن، درخواست بازی، احترام به جواب منفی و همکاری خانواده و مدرسه شکل می‌گیرد. هدف، تبدیل همه کودکان به افراد برون‌گرا نیست؛ هدف این است که هر کودک فرصت رابطه‌ای امن، دوطرفه و متناسب با شخصیتش داشته باشد.
ابتدا علت و تجربه کودک را بشنوید. فرصت‌های دونفره و فعالیت مشترک ایجاد کنید، مهارت شروع گفت‌وگو را تمرین دهید و در صورت تداوم تنهایی با معلم هماهنگ شوید.
از سلام کردن و گفت‌وگوی کوتاه با یک همسال آشنا آغاز کنید؛ موقعیت را به‌تدریج و بدون اجبار گسترش دهید و به کودک برای گرم گرفتن با دیگران زمان بدهید.
تجربه او را جدی بگیرید و جزئیات را با معلم بررسی کنید. اگر طرد یا آزار تکرار می‌شود، مدرسه باید برای حفظ امنیت و تعلق دانش‌آموز اقدام کند؛ مسئله فقط کمبود مهارت کودک نیست.
والدین می‌توانند فرصت آشنایی و بازی ایجاد کنند، اما بهتر است انتخاب و شکل‌گیری دوستی تا حد امکان با مشارکت و رضایت خود کودک باشد.
کارشناس ارشد بالینی و مشاور مدرسه
