09395313183
شروع مدرسه، بهویژه برای کودکی که قرار است وارد کلاس اول شود، فقط به خرید کیف و دفتر و پوشیدن لباس فرم محدود نمیشود. کودک قرار است وارد محیطی تازه شود، چند ساعت از والدین جدا بماند، قوانین و برنامههای جدید را یاد بگیرد و با معلم و همکلاسیهایش ارتباط برقرار کند. طبیعی است که این تغییر بزرگ برای کودک و حتی والدین با کمی هیجان، نگرانی یا ترس همراه باشد.
یکی از سؤالهای رایج والدین این است که چگونه کودک را برای اول مهر آماده کنیم؟ بعضی خانوادهها تلاش میکنند در روزهای باقیمانده تا مدرسه، خواندن و نوشتن را بهصورت فشرده آموزش دهند؛ در حالی که مهارتهایی مانند تنظیم خواب، استقلال شخصی، تحمل جدایی، درخواست کمک، آشنایی با محیط مدرسه و توانایی بیان احساسات، برای شروع آرامتر مدرسه اهمیت زیادی دارند.
اگر آمادهسازی کودک را به شب قبل از اول مهر موکول کنیم، ممکن است صبح روز اول با کودکی خسته، عجله، اضطراب و یک خداحافظی دشوار روبهرو شویم. بهتر است این فرایند را بهتدریج شروع کنیم.
در دوره جامع آمادگی ورود به کلاس اول رشدینو یک مسیر مرحلهبهمرحله برای تنظیم خواب، استقلال فردی، توجه و تمرکز، اضطراب جدایی، مهارتهای اجتماعی و سازگاری کودک با مدرسه در اختیار شما قرار میگیرد.
بهتر است تغییرات اصلی مانند تنظیم ساعت خواب، تمرین روتین صبحگاهی و آشنا کردن کودک با مسیر مدرسه را حدود یک تا دو هفته قبل از شروع سال تحصیلی آغاز کنید. بعضی مهارتها مانند استقلال در پوشیدن لباس، استفاده از سرویس بهداشتی یا تحمل جدایی بهتر است از مدتها قبل و بهتدریج تمرین شوند.
آکادمی اطفال آمریکا نیز توصیه میکند پیش از شروع مدرسه، کودک با محیط جدید آشنا شود، درباره نگرانیهایش صحبت کند و ساعت خواب او از یک تا دو هفته قبل به برنامه مدرسه نزدیک شود. انجمن ملی آموزش کودکان خردسال (NAEYC) نیز بر مهارتهای فردی، اجتماعی و آشنایی قبلی کودک با مدرسه تأکید دارد.
درباره مدرسه با نگاه مثبت صحبت کنید، اما وعده ندهید که همه لحظات آن عالی، آسان و بدون مشکل خواهد بود. جملههایی مانند «مدرسه اصلاً ترس ندارد» یا «حتماً همان روز اول کلی دوست پیدا میکنی» ممکن است باعث شوند کودک در صورت تجربه نگرانی یا تنهایی، احساس کند واکنش او غیرعادی است.
میتوانید بگویید:
«شروع یک جای جدید ممکن است هم هیجانانگیز باشد و هم کمی نگرانت کند. کمکم معلم، کلاس و بچهها را میشناسی و راحتتر میشوی.»
این نوع گفتوگو هم امید ایجاد میکند و هم احساس کودک را نادیده نمیگیرد.
بهجای اینکه خودتان علت نگرانی کودک را حدس بزنید، با سؤالهای ساده به او کمک کنید نگرانیاش را بیان کند:
گاهی چیزی که از نگاه والد کوچک به نظر میرسد، برای کودک بسیار مهم است؛ برای مثال پیدا نکردن سرویس بهداشتی، گم کردن کلاس، دوری از مادر، نشناختن همکلاسیها یا ندانستن اینکه چگونه از معلم کمک بخواهد.
اگر نگرانی کودک بیشتر مربوط به اضطراب شروع مدرسه است، مطالعه راهنمای مدیریت استرس ورود به مدرسه میتواند به شما کمک کند واکنشهای کودک را بهتر مدیریت کنید.
ناشناخته بودن محیط میتواند نگرانی کودک را بیشتر کند. اگر مدرسه اجازه میدهد، قبل از شروع کلاسها همراه کودک از ورودی، حیاط، کلاس، دفتر و سرویس بهداشتی بازدید کنید.
مسیر خانه تا مدرسه را نیز چند بار طی کنید. اگر کودک با سرویس مدرسه رفتوآمد میکند، توضیح دهید سرویس کجا میایستد، چه کسی همراه اوست و پس از رسیدن به مدرسه چه کاری باید انجام دهد.
بعضی کودکان بیشتر از خود مدرسه، از این نگراناند که نمیدانند قرار است چه اتفاقی بیفتد. برنامه روز مدرسه را خیلی ساده و به ترتیب برای کودک توضیح دهید:
برای کودکانی که با توضیح کلامی ارتباط کمتری میگیرند، میتوانید این مراحل را روی کاغذ نقاشی کنید یا یک برنامه تصویری ساده بسازید. پیشبینیپذیر شدن اتفاقات معمولاً احساس کنترل بیشتری به کودک میدهد.
اگر کودک میگوید «میترسم»، پاسخهایی مانند «ترس ندارد»، «بچه که نباید بترسد» یا «تو دیگر بزرگ شدی» معمولاً باعث از بین رفتن ترس نمیشوند.
ابتدا احساس او را به رسمیت بشناسید:
«میفهمم که رفتن به یک جای جدید میتواند نگرانت کند.»
سپس به او راهحل و احساس توانمندی بدهید:
«با هم برایش آماده میشویم. اگر آنجا مشکلی داشتی هم میتوانی از خانم معلم کمک بگیری.»
تأیید احساس کودک به معنای موافقت با نرفتن به مدرسه نیست. والد میتواند در عین همدلی، برنامه مدرسه رفتن را ثابت و قابلپیشبینی نگه دارد.
اگر ترس کودک شدیدتر است، مقاله اضطراب کودکان کلاس اولی بهطور اختصاصی نشانهها و راهکارهای مربوط به اضطراب کلاس اول را بررسی میکند.
یکی از مهمترین اقدامات قبل از بازگشایی مدارس، برگرداندن کودک به برنامه خواب مناسب است. اگر کودک در تابستان دیر میخوابد و دیر بیدار میشود، تغییر ناگهانی ساعت خواب در شب قبل از اول مهر معمولاً نتیجه خوبی ندارد.
از حدود یک تا دو هفته قبل، ساعت خواب و بیداری را بهتدریج به زمان مناسب روزهای مدرسه نزدیک کنید. شام، مسواک، پوشیدن لباس خواب و کتابخواندن نیز بهتر است در یک ترتیب نسبتاً ثابت انجام شوند.
براساس توصیه آکادمی پزشکی خواب آمریکا، کودکان ۶ تا ۱۲ سال معمولاً به حدود ۹ تا ۱۲ ساعت خواب در شبانهروز نیاز دارند. خواب کافی با توجه، یادگیری، حافظه و تنظیم هیجان بهتر ارتباط دارد.
در زمان نزدیک به خواب، استفاده از موبایل، تبلت و تلویزیون را کاهش دهید و محیط خانه را آرامتر کنید. هدف این است که بدن کودک فرصت کافی برای هماهنگ شدن با برنامه جدید داشته باشد.
چند روز قبل از شروع مدرسه، یک یا دو صبح را مشابه روز واقعی تمرین کنید:
این تمرین ساده کمک میکند متوجه شوید هر مرحله چقدر زمان میبرد و صبح روز اول مجبور نباشید کودک را برای انجام همه کارها عجله بدهید.
اجازه دهید کودک در انتخاب بعضی لوازم مدرسه مانند جامدادی، قمقمه یا برچسب نام مشارکت کند. هنگام آماده کردن کیف نیز وسایل را یکییکی با او مرور کنید تا بداند هر وسیله کجاست.
هدف این نیست که کودک درباره همه خریدها تصمیم بگیرد؛ مشارکت ساده در آمادهسازی وسایل میتواند حس مالکیت، مسئولیتپذیری و کنترل بیشتری ایجاد کند.
آمادگی برای کلاس اول فقط به شناخت حروف و اعداد مربوط نیست. کودک در مدرسه باید بتواند بخشی از نیازهای شخصی خود را مدیریت کند.
تا پیش از اول مهر، مهارتهای زیر را متناسب با سن و توانایی کودک تمرین کنید:
اگر استفاده از سرویس بهداشتی مدرسه یکی از نگرانیهای کودک یا والدین است، در مقاله آموزش دستشویی رفتن در مدرسه این موضوع بهصورت اختصاصی بررسی شده است.
همچنین برای بررسی جامعتر استقلال، مهارتهای اجتماعی، هیجانی، زبانی و شناختی میتوانید راهنمای مهارتهای آمادگی کلاس اول را مطالعه کنید.
اگر کودک تجربه کمی از جدا شدن از والدین دارد، پیش از شروع مدرسه چند موقعیت کوتاه و امن ایجاد کنید؛ برای مثال مدتی نزد مادربزرگ، خاله یا یک مراقب مورداعتماد بماند.
هنگام رفتن مخفیانه ناپدید نشوید. توضیح دهید کجا میروید و چه زمانی برمیگردید. برای کودکان کوچکتر بهتر است زمان را با اتفاقات قابلفهم بیان کنید:
«من میروم خرید و بعد از اینکه میانوعدهات را خوردی برمیگردم.»
اگر کودک به جدایی از والدین وابستگی زیادی نشان میدهد، در مقاله وابستگی کودک به والدین راهکارهای بیشتری برای تمرین جدایی تدریجی ارائه شده است.
یکی از مهارتهای بسیار مهم قبل از ورود به مدرسه این است که کودک بداند در موقعیتهای مختلف چگونه و از چه کسی کمک بخواهد.
چند جمله ساده را با او تمرین کنید:
نام و نام خانوادگی کودک، نام والدین و حداقل یک شماره تماس ضروری را نیز متناسب با سن و توانایی او تمرین کنید. هدف ایجاد ترس نیست؛ کودک باید بداند در نبود والدین نیز راههایی برای حل مسئله وجود دارد.
یکی از بهترین روشها برای آمادهسازی کودک، بازی کردن موقعیتهایی است که ممکن است در مدرسه تجربه کند.
در خانه بازی «مدرسه» انجام دهید. یک بار کودک معلم باشد و شما دانشآموز و سپس نقشها را عوض کنید. میتوانید موقعیتهای زیر را تمرین کنید:
بازی نقشآفرینی به کودک فرصت میدهد یک موقعیت جدید را قبل از مواجهه واقعی و در محیطی امن تجربه کند.
اگر کودک بیماری، حساسیت غذایی، مشکل گفتاری، دشواری توجه، اضطراب جدایی یا شرایطی دارد که دانستن آن به سازگاری بهتر او کمک میکند، پیش از شروع مدرسه اطلاعات ضروری را در اختیار معلم یا مسئول مربوط قرار دهید.
لازم نیست تمام جزئیات رفتار کودک را توضیح دهید. اطلاعات کوتاه و کاربردی معمولاً مفیدترند؛ برای مثال:
«او در محیطهای جدید کمی دیرتر ارتباط میگیرد، اما وقتی وظیفه مشخصی داشته باشد زودتر آرام میشود.»
همکاری والد و مدرسه میتواند روزهای آغازین را برای کودک قابلپیشبینیتر کند.
شب قبل از مدرسه بهتر است محیط خانه تا حد امکان آرام باشد. کارهایی را که ممکن است صبح زمانبر شوند از قبل انجام دهید:
شب قبل از اول مهر زمان مناسبی برای آموزشهای فشرده یا مرور همه نگرانیهای احتمالی نیست. کودک بیشتر از هر چیز به احساس امنیت و یک برنامه قابلپیشبینی نیاز دارد.
صبح روز اول کمی زودتر از زمان معمول بیدار شوید تا عجله، بحث و دیر رسیدن اضطراب کودک را بیشتر نکند. صبحانهای آشنا و سبک فراهم کنید و برای لباس پوشیدن و خروج از خانه زمان کافی در نظر بگیرید.
هنگام خداحافظی:
میتوانید بگویید:
«میدانم ممکن است کمی دلتنگ شوی. تو پیش خانم معلم امن هستی و من بعد از تمام شدن مدرسه دنبالت میآیم.»
بعد از بازگشت کودک نیز لازم نیست بلافاصله او را با سؤالهای متعدد روبهرو کنید. کمی فرصت استراحت بدهید و سپس سؤالهای باز بپرسید:
اگر نمیدانید از کجا شروع کنید، میتوانید آمادهسازی کودک را به چند مرحله ساده تقسیم کنید:
اگر کودک میگوید «مدرسه نمیروم»، ابتدا آرام بمانید و تلاش کنید علت نگرانی را پیدا کنید. از تهدید، تحقیر یا مقایسه کردن او با کودکان دیگر خودداری کنید.
در عین حال، صرف گریه یا اعتراض نباید بدون بررسی باعث شود برنامه مدرسه کنار گذاشته شود؛ زیرا در برخی کودکان، اجتناب طولانی میتواند بازگشت به مدرسه را دشوارتر کند.
برای نگرانی مشخص، راهحل مشخص طراحی کنید:
آکادمی اطفال آمریکا در راهنمای امتناع یا اجتناب از مدرسه نیز بر پیدا کردن علت نگرانی، همکاری با مدرسه و بازگشت کودک به برنامه عادی تأکید میکند.
اگر امتناع شدید یا طولانی است، کودک مکرراً دچار دلدرد، سردرد یا تهوع میشود، خواب او مختل شده یا اضطراب بر یادگیری و روابطش اثر گذاشته است، بهتر است موضوع تخصصیتر بررسی شود.
جملههایی مانند «مدرسه بروی دیگر این کارها را نمیتوانی بکنی» یا «معلمت درستت میکند» میتوانند مدرسه و معلم را در ذهن کودک به منبع ترس یا تنبیه تبدیل کنند.
قرار نیست کودک پیش از شروع کلاس اول همه مطالب آموزشی را بلد باشد. فشار برای آموزش رسمی و فشرده میتواند نگرانی یا دلزدگی ایجاد کند. آمادگی مدرسه مجموعهای از مهارتهای فردی، اجتماعی، هیجانی، زبانی و شناختی است؛ نه فقط توانایی خواندن و نوشتن.
سرعت سازگاری کودکان با محیط جدید متفاوت است. جملههایی مانند «ببین فلانی اصلاً گریه نکرد» معمولاً باعث کاهش نگرانی نمیشود و ممکن است احساس شرم یا ناتوانی ایجاد کند.
بدون خداحافظی ناپدید نشوید. کودک باید بداند شما میروید و دوباره بازمیگردید. خداحافظی کوتاه و روشن معمولاً از ناپدید شدن ناگهانی قابلپیشبینیتر است.
چند بار برگشتن، دوباره بغل کردن و طولانی کردن خداحافظی ممکن است پیام تردید والد را به کودک منتقل کند.
به کودک نگویید «هیچکس ناراحتت نمیکند» یا «مدرسه همیشه خوش میگذرد». بهتر است بگویید اگر مشکلی پیش آمد، معلم و بزرگسالان قابل اعتماد مدرسه میتوانند به او کمک کنند.
کمی نگرانی در آستانه شروع مدرسه میتواند طبیعی باشد. آنچه اهمیت دارد شدت، مدت و تأثیر نگرانی بر زندگی کودک است.
در شرایط زیر بهتر است وضعیت کودک دقیقتر بررسی شود:
وجود این نشانهها الزاماً به معنای وجود یک اختلال نیست؛ اما میتواند نشان دهد کودک و خانواده به بررسی دقیقتر و راهکار متناسبتری نیاز دارند.
برای تغییراتی مانند تنظیم خواب، تمرین روتین صبح و آشنایی با مدرسه بهتر است از حدود یک تا دو هفته قبل شروع کنید. مهارتهایی مانند استقلال، بیان نیازها و تحمل جدایی بهتر است از مدتها قبل و بهتدریج تمرین شوند.
مقداری نگرانی، دلتنگی یا گریه در روزهای ابتدایی میتواند اتفاق بیفتد. شدت، مدت و تأثیر آن بر عملکرد کودک اهمیت دارد. اگر گریه بسیار شدید یا طولانی باشد یا کودک بهطور مداوم از مدرسه رفتن امتناع کند، بهتر است علت آن بررسی شود.
کیف و لباس را آماده کنید، برنامه صبح را مرور کنید، فعالیت آرامی داشته باشید و کودک را در ساعت مناسب بخوابانید. آموزش فشرده، تهدید درباره مدرسه یا گفتوگوهای اضطرابآور را به شب قبل موکول نکنید.
این موضوع به قوانین مدرسه بستگی دارد. اگر ورود والدین مجاز نیست، از قبل به کودک توضیح دهید خداحافظی در چه محلی انجام میشود. ماندن طولانی پشت در کلاس یا چند بار برگشتن برای خداحافظی ممکن است جدایی را دشوارتر کند.
ابتدا احساس او را بپذیرید و علت نگرانی را کوتاه بررسی کنید. سپس با آرامش برنامه رفتن به مدرسه را ادامه دهید. اگر نگرانی مشخصی وجود دارد، برای همان مسئله راهحل پیدا کنید و در صورت نیاز با معلم یا مسئول مدرسه هماهنگ شوید.
خیر. آشنایی با کتاب، نقاشی، دستورزی، گوش دادن، دنبال کردن دستورهای ساده، بیان نیازها و بعضی مفاهیم پایه میتواند مفید باشد؛ اما آموزش فشرده و رسمی خواندن و نوشتن قبل از کلاس اول ضروری نیست.
قبل از شروع مدرسه محل سرویس بهداشتی را در صورت امکان به او نشان دهید و نحوه درخواست اجازه از معلم، باز و بسته کردن لباس، شستن دستها و بیان نیاز فوری را تمرین کنید. نگرانی درباره سرویس بهداشتی برای بعضی کودکان واقعی و مهم است و نباید با تمسخر پاسخ داده شود.
بهجای سؤال کلی «مدرسه خوب بود؟» سؤالهای باز و مشخصتری بپرسید؛ برای مثال «امروز چه چیزی برایت جالب بود؟»، «کدام قسمت برایت سخت بود؟»، «با چه کسی صحبت کردی؟» یا «دوست داری برای فردا چه چیزی را با هم آماده کنیم؟»
ورود به مدرسه و بهخصوص شروع کلاس اول، یکی از تغییرات مهم زندگی کودک است. هدف از آماده کردن کودک برای اول مهر این نیست که تمام نگرانیهای او را از بین ببریم یا قبل از مدرسه همه مهارتهای آموزشی را به او یاد بدهیم؛ بلکه باید محیط جدید را برایش قابلپیشبینیتر کنیم و به او نشان دهیم که میتواند با کمک والدین، معلم و تواناییهای خودش از پس موقعیتهای تازه بربیاید.
تنظیم خواب، آشنایی با مدرسه، تمرین روتین صبح، مهارتهای خودیاری، گفتوگو درباره احساسات، آموزش درخواست کمک و یک خداحافظی کوتاه و مطمئن، مجموعهای از اقدامات سادهاند که میتوانند روزهای آغاز مدرسه را برای کودک و خانواده آسانتر کنند.
کارشناس ارشد بالینی و مشاور مدرسه
