پرخاشگری در نوجوانان
یکی از رفتارهای دورهی نوجوانی که باعث شکایت بسیاری از والدین شده، مسئله پرخاشگری است. اهمیت این موضوع مخصوصا در این دوره آنقدر زیاد است که اگر کنترل نشود میتواند تبدیل به سدی در راه تحصیل و زندگی آینده آنان باشد. اگر این رفتار در نوجوان نهادینه شود باعث میشود نوجوان برای بهدست آوردن خواستههای خود، با خشونت نسبت به اطرافیان موانع را از سر راهش بردارد. در این مقاله به صورت جداگانه به بررسی علل پرخاشگری در نوجوانان دختر و پسر میپردازیم و ۷ راهکار عملی برای کنترل این رفتار پیشنهاد میدهیم.علتهای پرخاشگری در نوجوانان پسر
۱. نیاز به قدرتنمایی به ویژه در جمع همسالان
برای نوجوان پسر پرخاشگری گاهی ابزاری برای کسب احترام در گروه است. و برای قوی بودن، احساسات نرم خود را مثل ترس یا غم به خشم تبدیل میکنند. مثلا اگر جلوی دوستانش کسی با او مخالفت کند، با صدای بلند تهدید میکند تا به اصطلاح کم نیاورد.۲. تکانشگری و ضعف کنترل خشم
گاهی اوقات نوجوان سریع واکنش نشان میدهد بدون اینکه فکر کرده باشد. در نهایت ممکن است این عمل کردن بدون فکر منجر به درگیری کلامی و فیزیکی خطرناک شود. مثلا نوجوان در بازی فوتبال یک تنهی کوچک میخورد و همان لحظه هل میدهد و دعوا راه میاندازد.۳. شکست تحصیلی و احساس بیکفایتی
پرخاشگری راهی برای مخفی کردن آسیب پذیری است. نوجوان کارنامه و نمرات بدی میگیرد و به جای گفت و گو با پدر و مادر، بحث و دعوا میکند. افت تحصیلی در نوجوانان میتواند علت های متفاوتی داشته باشد : عدم علاقه به درس خواندن، مشکلات تمرکز ، اضطراب امتحان ، بی انگیزگی تحصیلی و…… میتوانند نوجوان را به سمت افت تحصیلی و شکست تحصیلی نوجوان
۴. الگوی رفتاری خشونت در خانواده
الگوگیری و یادگیری مشاهده ای از علل مهم رفتار پرخاشگرانه در نوجوانان است. مثلا اگر نوجوان ببیند پدر در عصبانیت فریاد میزند، او هم برای گرفتن خواستهاش داد میزند و وسایل را پرت میکند.۵. وابستگی به بازی، اینترنت/کمخوابی
کمخوابی و افراط در بازیهای آنلاین میتواند تحریک پذیری و عصبانیت شدید ایجاد کند. از او میخواهید گوشی را کنار بگذارد، ناگهان عصبانی میشود و ناسزا میگوید.
۶. مشکلات توجه و بیش فعالی ADHD
در ADHD احتمال پرخاشگری بالا میرود و اگر به موقع تشخیص داده نشود، نوجوان مدام وارد تنش میشود. مثلا سرکلاس تذکر میگیرد؛ سریع عصبانی میشود و جواب تند میدهد و با همکلاسیها درگیر میشود.۷. درگیری با قوانین و نیاز به استقلال
نوجوان میخواهد برای استقلال بجنگد. دعواهای تکراری بر سر ساعت بیرون رفتن و یا دوستان، از موارد رایج ایجاد پرخاشگری در نوجوان است.
علل پرخاشگری در نوجوانان دختر
۱. نوسانات هورمونی و سندروم پیش از قاعدگی(PMS)
تغییرات هورمونی ممکن است باعث تحریک پذیری و عصبانیت شود. این مسئله گاهی به شکل زودرنجی شدید یا پرخاش کلامی بروز میکند. نوجوان ممکن است نزدیک دوران قاعدگی با یک تذکر ساده، سریع داد بزند۲. فشارهای اجتماعی و مقایسه در گروه همسالان و تصویر بدنی
شبکههای اجتماعی نگرانی و مقایسههای ظاهری را برای نوجوان به همراه دارد و این مقایسه استرس و خشم ایجاد میکند. وقتی نوجوان ظاهر خود را با تصاویر اینستاگرام مقایسه میکند، احساس ناکافی بودن کرده و آن را تبدیل به پرخاش میکند.۳. اضطراب، افسردگی پنهان و خشم درونی
در برخی دختران نوجوان، پرخاشگری میتواند پوششی برای احساس بیارزشی یا نگرانی شدید باشد. گاهی اضطراب و افسردگی به جای گریه، با عصبانیت و پرخاشگری دیده میشود.۴. تعارض با خانواده
کنترل زیاد یا دخالت مدام والدین میتواند باعث شود نوجوان برای دفاع از استقلالش پرخاشگر شود. مثلا مادر مدام گوشی او را چک میکند؛ نوجوان عصبانی میشود، فریاد میزند و تهدید میکند که از خانه میرود.۵. تحقیر یا طرد شدن در مدرسه
کنار گذاشته شدن در جمع دوستان میتواند خشم انباشته ایجاد کند. نوجوان ممکن است نتواند در مدرسه واکنش نشان دهد و عصبانیت خود را در خانه تخلیه میکند. در مدرسه با دوستش به اختلاف خورده اما عصر با برادرش دعوا میکند!
۶. مشکل در تنظیم هیجان و مهارتهای ارتباطی
وقتی نوجوان مهارت بیان احساس، نه گفتن و حل تعارض را نداشته باشد، پرخاشگری تبدیل به “زبان” نوجوان میشود. مثلا به جای گفتن:” ناراحت شدم.” شروع میکند به کنایه، تندی و پرخاشگری۷. تجربههای آزار(کلامی، روانی و جسمی)
اگر به نوجوان احترام گذاشته نشود و محیط امنی برای بزرگ شدن نداشته باشد، بدن و ذهن او در حالت دفاعی قرار میگیرد. مثلا در خانه مدام تحقیر میشود؛ در نتیجه وقتی کسی از او سوالی بپرسد یا به او نزدیک شود، تند میشود و حمله کلامی میکند.۷ راهکار عملی برای کنترل پرخاشگری نوجوانان
۱. آموزش مدیریت خشم و تکنیکهای آرام سازی
به نوجوان یاد دهید از ابزار کنترل خشم مثل تنفس عمیق، مدیتیشن کوتاه یا شمارش معکوس استفاده کند. در یک کاغذ مراحل تنفس شکمی را بنویسید و روی کمدش بچسبانید تا قبل از انفجار تمرین کند.۲. تقویت مهارتهای ارتباطی قاطعانه
به نوجوان یاد دهید که بدون پرخاش، خواستههای خود را بیان کند. مثلا به جای ” تو همیشه حرف منو قطع میکنی.” بگوید:” من دوست دارم وقتی حرف میزنم، اجازه دهند صحبتم تمام شود.” میتوانید از خدمات مشاوره ای ما برای تقویت مهارت های ارتباطی کمک بگیرید.۳. شناسایی محرکهای خشم
با نوجوان خود يک لیست از چیزها یا افرادی که باعث عصبانیت او میشوند تهیه کنید و راه حلهایی برای مقابله یا اجتناب از هرکدام یادداشت کنید. مثلا اگر بازی زیاد با گوشی او را عصبانی میکند، در مورد زمان انجام بازی برنامه ریزی کنید یا برنامه دیگری مثل پیاده روی را که دوست دارد جایگزین آن کنید.۴. استفاده از “زمان استراحت”
به نوجوان کمک کنید یک “گوشه امن” برای خود پیدا کند تا هرزمان احساس کرد که در حال عصبانیت شدید است، از موقعیت فاصله بگیرد و به آنجا برود. مثلا توافق کنید که هروقت احساس کرد دارد عصبانی میشود، با گفتن ” من چند دقیقه نیاز به سکوت دارم، به اتاقش برود و بعد از ۱۰ دقیقه برگردد.”۵. حل مسئله مشترک برای تعارضات
درمورد اختلاف نظرهایتان با نوجوان صحبت کنید نه اینکه او را سرزنش کنید. سر ساعت برگشتن او به خانه مشکل دارید؟ باهم بنشینید و راهحلهایی که برای هردو قابل قبول است را بررسی کنید. در این زمینه مشورت با یک مشاور هم میتواند برای رسیدن به توافق کمک کننده باشد.۶. تخلیه هیجانی سالم
نوجوان را به فعالیتهای سالم برای تخلیه انرژی اضافه و هیجانات منفی تشویق کنید. ورزش، هنر، نوشتن یا حتی صحبت با یک دوست معتمد مفید است.
۷. تغییر افکار منفی
به نوجوان کمک کنید تا الگوهای فکری که خشم را تشدید میکنند، شناسایی و با افکار واقعبینانهتر و سازندهتر جایگزین کند. مثلا وقتی میگوید” این معلم همیشه با من دشمن است” از او بپرسید: ” آیا واقعاً همیشه حق با اوست یا گاهی اشتباه میکند؟ آیا او با دیگران هم همینطور رفتار میکند؟”جمع بندی
پرخاشگری در نوجوانان معمولاً نتیجه یک علت واحد نیست و از ترکیب فشارهای بلوغ، نوسانات خلقی، استرس مدرسه و روابط، تعارضهای خانوادگی، کمخوابی/استفاده افراطی از گوشی و گاهی مشکلات توجه یا خلقی شکل میگیرد. در دختران ممکن است بیشتر با حساسیتهای اجتماعی، تصویر بدنی و اضطراب پنهان همراه باشد و در پسران گاهی با قدرتنمایی، تکانشگری و الگوگیری از خشونت. مؤثرترین کنترل، آموزش تنظیم هیجان (تنفس، تایماوت)، گفتوگوی قاطعانه و حل مسئله مشترک بهجای سرزنش است. تخلیه سالم انرژی با ورزش/هنر و شناسایی محرکها، شدت و تکرار انفجارهای عصبی را کم میکند. اگر پرخاشگری شدید، مداوم یا همراه با آسیبزدن، افت جدی عملکرد یا مصرف مواد باشد، کمک گرفتن از روانشناس نوجوان ضروری است.
سوالات متداول
۱. پرخاشگری در نوجوانان طبیعی است یا نشانه مشکل؟ تا حدی نوسانات بلوغ و رفتارهای پرخاشگرانه میتواند طبیعی باشد. اما اگر شدید، مداوم و یا باعث افت تحصیلی و عملکرد نوجوان شود، نیاز به بررسی روانشناختی دارد. توصیه میشود علت رفتار پرخاشگرانه نوجوان را همراه با مشاور بررسی کنید. میتوانید از خدمات ارزیابی مشکلات رفتاری و اضطرابی کودکان و نوجوانان بهرهمند شوید. ۲. مهمترین علت پرخاشگری در نوجوانان چیست؟ علت پرخاشگری در نوجوانان معمولاً یک عامل واحد نیست و از ترکیب فشارهای مدرسه، مشکلات خانوادگی، کمخوابی، تغییرات هورمونی، اضطراب و ضعف در کنترل خشم ایجاد میشود. در نوجوانان پسر، قدرتنمایی و تکانشگری بیشتر دیده میشود و در نوجوانان دختر، حساسیتهای اجتماعی، تصویر بدنی و اضطراب پنهان نقش پررنگتری دارند. ۳. والدین در زمان پرخاشگری نوجوان چه رفتاری داشته باشند؟ لازم است والدین در زمان پرخاشگری به نوجوان فرصت آرام شدن بدهند، نه اینکه با او وارد بحث شوند. صحبت منطقی را به زمانی موکول کنید که هیجان نوجوان فروکش کرده باشد. ۴. چه زمانی باید برای پرخاشگری نوجوان به روانشناس مراجعه کرد؟ اگر پرخاشگری نوجوان شدید، مکرر، همراه با فریاد، شکستن وسایل، درگیری فیزیکی، افت تحصیلی، انزوا یا مصرف مواد باشد، مراجعه به روانشناس ضروری است. همچنین اگر این رفتارها در خانه و مدرسه تکرار میشوند و با راهکارهای معمول بهتر نمیشوند، کمک تخصصی میتواند بسیار موثر باشد. برای مشاوره و ارزیابی تخصصی مشکلات رفتاری نوجوانتان میتوانید همین الان اقدام کنید .نویسندگان
فاطمه بقایی مقدم : کارشناسی ارشد روانشناسی بالینی | مشاور مدرسه
فاطمه رکابساز: کارشناس آموزش ابتدایی ، آموزگار رسمی آموزش و پرورش
این مطلب با هدف افزایش آگاهی والدین و دانشآموزان نوشته شده و جایگزین ارزیابی یا مشاوره تخصصی نیست. اگر دانشآموز بین چند رشته مردد است یا نتیجه هدایت تحصیلی با علاقه و توانایی او هماهنگ نیست، بهتر است شرایط بهصورت اختصاصی بررسی شود.
