09395313183
وقتی کودک بعد از باختن در بازی گریه می‌کند، با شنیدن «نه» عصبانی می‌شود یا هنگام دشوار شدن تکلیف زود ناامید می‌شود، بسیاری از والدین می‌پرسند چگونه کنترل هیجان در کودکان را آموزش دهیم. هدف این نیست که کودک خشم یا ناراحتی را پنهان کند؛ هدف این است که احساسش را بشناسد، با کمک بزرگسال آرام‌تر شود و راه امن‌تری برای واکنش انتخاب کند.
در این مقاله تفاوت تنظیم هیجان با کنترل رفتار را توضیح می‌دهیم و هشت تمرین ساده برای خانه و مدرسه پیشنهاد می‌کنیم. این تمرین‌ها برای کودکان پیش‌دبستانی و دبستانی قابل تطبیق‌اند و جای ارزیابی تخصصی را در مشکلات شدید نمی‌گیرند.
«تنظیم هیجان» یعنی توانایی شناخت احساس، توجه به شدت آن و انتخاب روشی مناسب برای کنار آمدن با آن. این مهارت به‌تدریج و در تعامل با والدین، معلم و تجربه‌های روزمره رشد می‌کند. کودکی که می‌گوید «از اینکه نوبتم نشد عصبانی‌ام» و درخواست استراحت می‌کند، در حال تمرین تنظیم هیجان است؛ حتی اگر هنوز ناراحت باشد.
تنظیم هیجان با کنترل تکانه در کودکان مرتبط است اما یکسان نیست: تنظیم هیجان بر شناخت و مدیریت احساس تمرکز دارد؛ کنترل تکانه بیشتر به مکث پیش از انجام یک رفتار فوری مربوط می‌شود.
کودکان هنوز در حال یادگیری تحمل انتظار، کنار آمدن با اشتباه و انعطاف‌پذیری‌اند. خستگی، گرسنگی، فشار مدرسه، قوانین نامشخص، انتظارات بالاتر از توان کودک یا حساسیت نسبت به شکست می‌توانند واکنش را شدیدتر کنند. پیش از نتیجه‌گیری درباره «لجبازی»، بهتر است زمان و شرایط واکنش‌ها را مشاهده کنیم.
می‌توان گفت: «می‌فهمم از باختن ناراحتی؛ حق داری ناراحت باشی، اما اجازه نداریم وسایل را پرت کنیم.» در این جمله احساس کودک پذیرفته شده، ولی مرز رفتاری روشن است. هنگام اوج ناراحتی، توضیح طولانی یا بازخواست معمولاً کمک زیادی نمی‌کند؛ نخست آرامش، سپس گفت‌وگو و تمرین.
سه تا پنج کارت با چهره‌های شاد، ناراحت، خشمگین، ترسیده و ناامید تهیه کنید. هر روز از کودک بخواهید کارت نزدیک به حالش را انتخاب کند و جمله «من الان … هستم، چون …» را کامل کند. اگر نام احساس را نمی‌داند، دو گزینه پیشنهاد دهید؛ به‌جای تصحیح فوری، با کنجکاوی گوش دهید.
روی کاغذ یک مقیاس تصویری از آرام تا خیلی ناراحت بکشید. برای کودکان کوچک‌تر از سه رنگ یا سه شکل صورت استفاده کنید. در زمان آرامش درباره علامت‌های بدنی هر سطح صحبت کنید: «وقتی کمی عصبانی هستی بدنت چه تغییری می‌کند؟» هدف تشخیص زودهنگام شدت احساس است.
وقتی کودک آرام است، با هم چند بار آرام نفس بکشید و بازدم را کمی طولانی‌تر انجام دهید. می‌توانید تصور کنید در حال بو کردن گل و فوت کردن آرام شمع هستید. این روش را به‌صورت انتخابی پیشنهاد دهید، نه دستور اجباری در میانه عصبانیت. برای بعضی کودکان حرکت آرام یا نوشیدن آب راحت‌تر است.
یک جای راحت با کتاب تصویری، کاغذ نقاشی یا شیء آرامش‌بخش آماده کنید. گوشه آرامش نباید محل تنبیه یا جداسازی اجباری باشد. کودک می‌تواند در صورت تمایل به آنجا برود و بداند که بزرگسال در دسترس اوست.
هنگام قصه‌خوانی، قبل از تصمیم شخصیت مکث کنید و بپرسید: «فکر می‌کنی الان چه احساسی دارد؟ چه کار دیگری می‌توانست بکند؟» با این تمرین کودک بدون قرار گرفتن در موقعیت پرتنش، احساسات و انتخاب‌های مختلف را بررسی می‌کند.
بازی کوتاهی انتخاب کنید که برد و باخت آن خیلی مهم نباشد. پیش از شروع توافق کنید: «همه ممکن است ببازند. بعد از بازی می‌توانیم ناراحت باشیم، استراحت کنیم یا دوباره تلاش کنیم.» بزرگسال نیز وقتی می‌بازد، جمله‌ای مثل «ناراحتم، اما دوباره امتحان می‌کنم» را در عمل نشان دهد.
وقتی کودک آرام شد، یک ناکامی کوچک را مرور کنید؛ مثلاً دوستش نوبت بازی نداده است. با هم سه واکنش ممکن بنویسید: درخواست نوبت، انتخاب بازی دیگر یا کمک گرفتن از معلم. بعد پیامد هر راه را بررسی کنید. این تمرین با مهارت حل مسئله در کودکان پیوند دارد.
در پایان روز، کودک با یک نقاشی یا جمله کوتاه ثبت کند چه زمانی ناراحت شد و چه چیزی کمکش کرد: حرف زدن، استراحت، کمک خواستن یا تغییر روش. قرار نیست هر روز پیشرفت خطی باشد؛ توجه به تلاش کودک مهم‌تر از کامل بودن واکنش است.
تمرین را از موقعیت‌های کوچک شروع کنید: چند دقیقه منتظر ماندن برای نوبت بازی، اشتباه کردن در یک کاردستی یا مسابقه‌ای که همه در آن گاهی می‌بازند. قوانین را پیشاپیش مشخص کنید و به جای «تو باید ببازی و چیزی نگویی»، بگویید «ناراحت شدن اشکالی ندارد؛ بیاییم ببینیم بعدش چه می‌توان کرد». اگر کودک خیلی آشفته شد، تمرین را متوقف کنید و بعداً در موقعیتی ساده‌تر تکرار کنید.
در عوض، با صدای آرام احساس را نام‌گذاری کنید، مرز رفتاری کوتاه و روشن بگذارید و پس از فروکش کردن هیجان به راه‌حل برگردید. Child Mind Institute نیز بر نقش نام‌گذاری احساس، همدلی و الگوسازی والدین در کمک به آرام شدن کودک تأکید می‌کند.
اگر خشم و ناکامی به‌طور مکرر و طولانی موجب اختلال جدی در روابط خانوادگی، مدرسه یا دوستی‌ها شده‌اند، واکنش‌ها با سن و شرایط کودک تناسب ندارند یا والدین و معلمان با وجود حمایت و تمرین مناسب همچنان نگران‌اند، مشورت با روان‌شناس کودک می‌تواند کمک‌کننده باشد. یک واکنش شدید به‌تنهایی مبنای تشخیص نیست؛ ارزیابی به سابقه رشد، شرایط محیطی و الگوی رفتار در موقعیت‌های مختلف نیاز دارد.
برای آشنایی با مسیر بررسی مشکلات پایدار می‌توانید صفحه خدمات مشاوره کودک و نوجوان را ببینید و خدمت مرتبط را انتخاب کنید.
کنترل هیجان در کودکان به معنای حذف خشم یا ناراحتی نیست. با نام‌گذاری احساس، الگوسازی بزرگسال، تمرین‌های کوتاه و حفظ مرزهای رفتاری می‌توان به کودک کمک کرد هنگام شکست، انتظار و ناکامی پاسخ‌های مناسب‌تری پیدا کند. از یک یا دو تمرین متناسب با سن و علاقه کودک شروع کنید و به او فرصت یادگیری بدهید.
ابتدا در زمان آرامش نام احساس و نشانه‌های بدنی آن را تمرین کنید، سپس چند راهکار مثل مکث، درخواست کمک یا رفتن داوطلبانه به فضای آرام را به او نشان دهید. هنگام عصبانیت شدید، اول به آرام شدن کمک کنید و بعد درباره رفتار گفت‌وگو کنید.
از بازی‌های کوتاه و کم‌فشار شروع کنید، ناراحتی او را بپذیرید، واکنش مناسب به باخت را خودتان نشان دهید و بعد از آرام شدن درباره تلاش دوباره صحبت کنید.
خیر، تنها گذاشتن اجباری یا تنبیهی راه‌حل عمومی مناسبی نیست. بعضی کودکان کمی فضا می‌خواهند؛ انتخاب آن‌ها را با حفظ حضور و دسترس‌پذیری بزرگسال محترم بشمارید.
یادگیری از سال‌های اولیه کودکی و از طریق ارتباط با بزرگسالان آغاز می‌شود. نوع تمرین باید با سن، زبان و توانایی کودک تطبیق داشته باشد و انتظار خودتنظیمی کامل از کودک خردسال واقع‌بینانه نیست.
کارشناس ارشد بالینی و مشاور مدرسه
