09395313183
وقتی کودک با یک مسئله روبه‌رو می‌شود—مثلاً دوستش اسباب‌بازی او را برداشته، تکلیفش سخت شده، در بازی باخته یا بین دو انتخاب مردد است—اولین واکنش بسیاری از والدین این است که سریع راه‌حل بدهند. اما اگر همیشه مسئله را به جای کودک حل کنیم، فرصت تمرین یکی از مهارت‌های مهم زندگی را از او می‌گیریم.
مهارت حل مسئله در کودکان یعنی کودک بتواند مسئله را درست بشناسد، احساسش را آرام‌تر مدیریت کند، چند راه‌حل پیدا کند، پیامد هر راه را بسنجد و یکی را امتحان کند. این مهارت یک توانایی ثابت و ذاتی نیست؛ با تمرین، تجربه و همراهی بزرگسالان رشد می‌کند. مهارت‌هایی مثل برنامه‌ریزی، توجه، انعطاف‌پذیری و خودکنترلی نیز در این فرایند نقش دارند.
در این مقاله ۷ تمرین ساده و روزمره را می‌بینید که می‌توانید بدون تبدیل خانه به کلاس درس، در موقعیت‌های واقعی با کودک تمرین کنید.
حل مسئله فقط پیدا کردن «جواب درست» نیست. کودک باید یاد بگیرد وقتی چیزی طبق انتظارش پیش نمی‌رود، به جای واکنش فوری، کمی مکث کند و درباره گزینه‌هایش فکر کند. این فرایند معمولاً شامل چند مرحله است:
مرکز رشد کودک دانشگاه هاروارد توضیح می‌دهد که مهارت‌های کارکرد اجرایی و خودتنظیمی، مانند برنامه‌ریزی، تمرکز، کنترل تکانه و انعطاف‌پذیری، در طول رشد و از طریق تمرین تقویت می‌شوند. برای والدین، معنای عملی این موضوع ساده است: لازم نیست کودک از همان ابتدا بهترین تصمیم را بگیرد؛ مهم‌تر این است که فرصت فکر کردن و تمرین داشته باشد.
کودکی که خیلی عصبانی، ترسیده یا ناامید است، معمولاً آمادگی خوبی برای فکر کردن به چند راه‌حل ندارد. بنابراین اگر مسئله در اوج هیجان اتفاق افتاده، بهتر است ابتدا کمک کنیم شدت هیجان کمی پایین بیاید و بعد سراغ حل مسئله برویم.
می‌توانید بگویید: «می‌بینم خیلی ناراحتی. اول یک کم آروم‌تر بشیم، بعد با هم فکر می‌کنیم چه کارهایی میشه کرد.»
این مرحله با مهارت کنترل تکانه در کودکان ارتباط نزدیکی دارد؛ چون کودک برای انتخاب یک پاسخ مناسب باید بتواند کمی بین احساس و عمل فاصله ایجاد کند.
خیلی وقت‌ها کودک فقط می‌گوید «نمی‌تونم»، «همه بدند» یا «هیچی درست نمیشه». اولین تمرین این است که کمکش کنیم مسئله را دقیق‌تر تعریف کند.
به جای: «خب دیگه گریه نکن، خودم درستش می‌کنم.»
بپرسید: «اگر بخوای مشکل رو فقط در یک جمله بگی، چی شده؟»
مثلاً کودک ممکن است از «من ریاضی بلد نیستم» برسد به «این سؤال رو نمی‌فهمم از کجا شروع کنم». همین دقیق شدن، مسئله را قابل‌حل‌تر می‌کند.
گاهی کودک احساس و مسئله را یکی می‌بیند. مثلاً می‌گوید: «دوستم منو دوست نداره»، در حالی که اتفاق واقعی این بوده که دوستش در زنگ تفریح با فرد دیگری بازی کرده است.
دو سؤال جدا بپرسید:
این جداسازی کمک می‌کند کودک هم احساسش را جدی بگیرد و هم درباره واقعیت موقعیت دقیق‌تر فکر کند.
یکی از بهترین تمرین‌ها این است که قبل از تصمیم‌گیری، کودک مجبور نباشد فقط یک پاسخ پیدا کند. از او بخواهید برای مسئله حداقل سه راه‌حل پیشنهاد دهد؛ حتی اگر بعضی از راه‌ها خنده‌دار یا غیرعملی باشند.
مثلاً اگر مدادش را در مدرسه جا گذاشته:
در این مرحله سریع نگویید «این خوبه، اون بده». اول اجازه دهید ذهن کودک گزینه‌سازی را تمرین کند. یونیسف نیز در توصیه‌های فرزندپروری خود پیشنهاد می‌کند والد به جای ارائه فوری راه‌حل، با سؤال‌هایی مثل «به نظرت چه کاری ممکنه جواب بده؟» کودک را وارد فرایند فکر کردن کند.
حالا برای هر راه‌حل یک سؤال ساده بپرسید: «اگر این کار رو انجام بدی، بعدش چه اتفاقی ممکنه بیفته؟»
این تمرین به کودک کمک می‌کند از واکنش لحظه‌ای فاصله بگیرد و پیامدها را ببیند.
مثلاً اگر کسی در بازی نوبتش را گرفته و کودک می‌گوید «هلش می‌دم»، می‌توانید بدون سرزنش بپرسید:
«اگر هلش بدی بعدش چه اتفاقی ممکنه بیفته؟ راه دیگه‌ای هست که بتونی نوبتت رو پس بگیری؟»
هدف سخنرانی اخلاقی نیست؛ هدف این است که کودک خودش ارتباط بین انتخاب و پیامد را ببیند.
بعد از بررسی گزینه‌ها، تا جایی که خطری وجود ندارد اجازه دهید کودک خودش یک راه را انتخاب کند. حتی اگر انتخاب او بهترین گزینه از نظر شما نیست، گاهی تجربه کردن یک انتخاب قابل‌قبول، از شنیدن یک راه‌حل کامل از طرف والد آموزنده‌تر است.
می‌توانید بگویید: «از بین این سه راه، کدوم رو می‌خوای اول امتحان کنی؟»
اگر نتیجه کامل نبود، نگویید «دیدی گفتم؟». بپرسید: «کدوم قسمت جواب داد؟ دفعه بعد چی رو عوض می‌کنی؟»
لازم نیست منتظر یک مشکل واقعی بمانید. می‌توانید موقعیت‌های کوتاه بسازید و از کودک بخواهید راه‌حل پیدا کند:
این بازی‌ها به‌ویژه برای کودکان دبستانی مفیدند، چون مهارت را پیش از موقعیت واقعی تمرین می‌کنند.
حل مسئله با انتخاب راه‌حل تمام نمی‌شود. بخش مهم یادگیری این است که کودک نتیجه را مرور کند.
سه سؤال کافی است:
این مرور کوتاه به کودک کمک می‌کند تجربه‌های روزمره را تبدیل به یادگیری کند.
موقعیت: کودک می‌گوید «دیگه با سارا دوست نیستم، امروز با من بازی نکرد.»
والد: «اول بگو دقیقاً چی شد؟»
کودک: «رفت با یکی دیگه بازی کرد.»
والد: «چه حسی داشتی؟»
کودک: «ناراحت و عصبانی شدم.»
والد: «برای فردا چه کارهایی می‌تونی بکنی؟ سه راه بگیم.»
کودک: «باهاش حرف بزنم، منم با یکی دیگه بازی کنم، یا قهر کنم.»
والد: «اگر قهر کنی بعدش چی میشه؟ اگر باهاش حرف بزنی چی؟ کدوم رو می‌خوای اول امتحان کنی؟»
در این گفت‌وگو والد مسئله را به جای کودک حل نکرده؛ فقط مسیر فکر کردن را هدایت کرده است.
«نمی‌دونم» همیشه به معنی همکاری نکردن نیست. ممکن است مسئله برای کودک بزرگ باشد، واژه کافی برای توضیح احساسش نداشته باشد یا هنوز نتواند چند گزینه را هم‌زمان در ذهن نگه دارد.
در این شرایط، به جای جواب دادن به جای او، انتخاب‌ها را محدود کنید:
«به نظرت بهتره اول از معلم بپرسی یا از دوستت کمک بخوای؟ راه سومی هم به ذهنت می‌رسه؟»
با رشد مهارت، می‌توانید کمک خود را کمتر کنید.
ضعیف بودن در حل بعضی موقعیت‌ها در کودکی طبیعی است و به تنهایی نشانه اختلال نیست. اما اگر کودک در موقعیت‌های مختلف به شکل مداوم نمی‌تواند مکث کند، پیامد رفتار را بسنجد یا از تجربه قبلی استفاده کند و این مسئله به شکل قابل‌توجهی روابط، مدرسه یا عملکرد روزمره او را مختل کرده، بهتر است موضوع دقیق‌تر بررسی شود.
در چنین شرایطی می‌توانید درباره ارزیابی مشکلات رفتاری و اضطرابی کودک و نوجوان اطلاعات بیشتری ببینید. اگر مسئله بیشتر در تکالیف، تمرکز و عملکرد مدرسه دیده می‌شود، صفحه مشاوره تحصیلی دانش‌آموزان نیز می‌تواند مسیر مناسب‌تری باشد.
هدف از آموزش مهارت حل مسئله این نیست که کودک هیچ‌وقت اشتباه نکند؛ هدف این است که یاد بگیرد هنگام مواجهه با مشکل، فقط به اولین واکنش خود تکیه نکند. تعریف مسئله، شناخت احساس، پیدا کردن چند راه، فکر کردن به پیامدها، انتخاب، اجرا و مرور نتیجه، الگویی است که می‌توان بارها در موقعیت‌های ساده روزمره تمرین کرد.
هر بار که به جای حل کردن فوری مسئله می‌پرسید «به نظرت چه راه‌هایی داریم؟»، در واقع بخشی از فرایند فکر کردن را به خود کودک برمی‌گردانید.
از سال‌های ابتدایی کودکی می‌توان با مسائل بسیار ساده و انتخاب‌های محدود شروع کرد. نوع سؤال و میزان کمک والد باید متناسب با سن و توانایی کودک باشد.
خیر. در این مقاله منظور از حل مسئله، مهارت فکر کردن درباره موقعیت‌های روزمره، رفتاری و اجتماعی است. توانایی ریاضی می‌تواند از بعضی فرایندهای شناختی مشابه استفاده کند، اما این دو مفهوم یکی نیستند.
اگر انتخاب او خطرناک، آسیب‌زننده یا ناقض جدی حقوق دیگران نیست، تجربه یک انتخاب نه‌چندان کامل می‌تواند بخشی از یادگیری باشد. در موقعیت‌های خطرناک یا آسیب‌زا، بزرگسال باید مرز روشن بگذارد.
دانستن یک راه‌حل با اجرای آن در شرایط هیجانی یکسان نیست. خودکنترلی، تنظیم هیجان و تمرین مکرر هم در اجرای راه‌حل نقش دارند؛ بنابراین تکرار و تمرین طبیعی است.
خیر. گاهی کودک فقط نیاز دارد شنیده شود یا خودش قادر به حل مسئله است. بهتر است میزان کمک را با نیاز واقعی کودک تنظیم کنید و به‌تدریج مسئولیت بیشتری به او بدهید.
کارشناس ارشد بالینی و مشاور مدرسه
