09395313183
شاید برای شما هم پیش آمده باشد که کودک قبل از تمام شدن سؤال جواب بدهد، وسط حرف دیگران بپرد، نتواند برای نوبتش صبر کند، وسیله‌ای را بدون اجازه بردارد یا وقتی چیزی مطابق میلش پیش نمی‌رود خیلی سریع واکنش نشان دهد.
این رفتارها همیشه به معنی وجود یک اختلال نیستند. توانایی مکث کردن، فکر کردن و سپس عمل کردن مهارتی است که به‌تدریج در کودکی رشد می‌کند. مهارت‌هایی مانند کنترل تکانه، توجه، حافظه کاری و انعطاف‌پذیری ذهنی بخشی از مجموعه مهارت‌های کارکردهای اجرایی و خودتنظیمی هستند.
به همین دلیل، به‌جای اینکه کودک را «بی‌ادب»، «لجباز» یا «بی‌فکر» بدانیم، بهتر است ابتدا بررسی کنیم آیا او هنوز در حال یادگیری مهارت توقف و کنترل رفتار است یا رفتارهایش آن‌قدر شدید و مداوم شده‌اند که نیاز به بررسی بیشتری دارند.
نکته مهم: عجله کردن، وسط حرف پریدن یا سخت صبر کردن در بعضی موقعیت‌ها به‌تنهایی به معنی بیش‌فعالی یا ADHD نیست. شدت، تداوم رفتار و تأثیر آن بر عملکرد کودک در خانه و مدرسه اهمیت زیادی دارد.
کنترل تکانه یعنی کودک بتواند بین میل به انجام یک کار و انجام واقعی آن کمی فاصله ایجاد کند. در واقع کودک به‌تدریج یاد می‌گیرد قبل از عمل کردن، چند لحظه مکث کند و به نتیجه رفتارش فکر کند.
برای مثال:
این توانایی یک‌شبه ایجاد نمی‌شود. کودکان به فرصت‌های مکرر برای تمرین توجه، رعایت قانون، انتظار، نوبت‌گیری و متوقف کردن پاسخ‌های فوری نیاز دارند.
مرکز رشد کودک دانشگاه هاروارد نیز توضیح می‌دهد که مهارت‌های کارکرد اجرایی و خودتنظیمی در طول رشد شکل می‌گیرند و می‌توان آن‌ها را از طریق فعالیت‌ها و بازی‌های متناسب با سن تمرین کرد.
راهنمای فعالیت‌های تقویت کارکرد اجرایی در کودکان – دانشگاه هاروارد
کودکی که هنوز در کنترل رفتارهای فوری مشکل دارد ممکن است بعضی از رفتارهای زیر را بیشتر نشان دهد:
البته وجود یکی دو مورد از این رفتارها برای تشخیص هیچ اختلالی کافی نیست. سن کودک، موقعیت، میزان خستگی، هیجان، شرایط محیطی و تعداد موقعیت‌هایی که این رفتار در آن‌ها دیده می‌شود نیز اهمیت دارند.
گاهی رفتار طبیعی متناسب با سن کودک با «تکانشگری شدید» اشتباه گرفته می‌شود. به‌جای تمرکز روی یک رفتار منفرد، بهتر است چند عامل را کنار هم بررسی کنیم.
آیا کودک فقط گاهی صبرش را از دست می‌دهد یا تقریباً در بیشتر موقعیت‌ها نمی‌تواند رفتار خود را کنترل کند؟
یک دوره کوتاه بی‌قراری به‌دلیل خستگی، تغییر مدرسه، تغییر شرایط خانواده یا فشار روانی با رفتاری که ماه‌ها ادامه پیدا می‌کند یکسان نیست.
ممکن است کودکی هنگام بازی با خواهر یا برادرش بسیار بی‌صبر باشد، اما در مدرسه و فعالیت‌های دیگر عملکرد مناسبی داشته باشد. بررسی رفتار کودک در محیط‌های مختلف اطلاعات مهمی به ما می‌دهد.
مهم‌ترین سؤال این است که آیا رفتارهای تکانشی باعث مشکل قابل‌توجه در یادگیری، روابط با همسالان، ارتباط خانوادگی یا ایمنی کودک شده‌اند یا خیر.
خیر. تکانشگری می‌تواند یکی از علائمی باشد که در ADHD دیده می‌شود، اما تکانشگری به‌تنهایی به معنی ADHD نیست.
طبق اطلاعات مرکز کنترل و پیشگیری از بیماری‌های آمریکا (CDC) کودکان دارای ADHD ممکن است در توجه، کنترل رفتارهای تکانشی یا میزان فعالیت مشکل داشته باشند؛ اما وجود یک علامت منفرد برای تشخیص کافی نیست.
برای بررسی ADHD معمولاً مداومت علائم، حضور آن‌ها در بیش از یک محیط مانند خانه و مدرسه و تأثیرشان بر عملکرد کودک بررسی می‌شود. بعضی مشکلات دیگر مانند اضطراب، مشکلات خواب و مشکلات یادگیری نیز ممکن است نشانه‌هایی شبیه بی‌توجهی یا تکانشگری ایجاد کنند.
اگر مسئله اصلی فرزندتان بیشتر مربوط به حواس‌پرتی و توجه است، مقاله چگونه تمرکز کودک را افزایش دهیم؟ را نیز مطالعه کنید.
بازی یکی از بهترین موقعیت‌ها برای تمرین خودکنترلی است؛ زیرا کودک بدون اینکه احساس کند در حال انجام یک تمرین رسمی است، توقف، توجه، تغییر قانون و نوبت‌گیری را تجربه می‌کند.
یک نفر فرمان می‌دهد:
بعد از چند دور می‌توانید «چراغ زرد» را اضافه کنید که یعنی کودک باید آرام‌تر حرکت کند.
این بازی به کودک فرصت می‌دهد متوقف کردن یک پاسخ در حال اجرا را تمرین کند.
موسیقی پخش کنید و کودک حرکت کند. به محض قطع شدن موسیقی باید همان لحظه مانند مجسمه بی‌حرکت بماند.
بعد از چند دور می‌توانید قانون را کمی پیچیده‌تر کنید؛ مثلاً هنگام قطع موسیقی فقط اجازه داشته باشد دست‌هایش را حرکت دهد.
قرار بگذارید کودک فقط زمانی دستور را انجام دهد که قبل از آن یک عبارت مشخص گفته باشید.
مثلاً:
«فرمان من: دستت را بالا ببر.»
اما اگر فقط بگویید «دستت را بالا ببر»، نباید آن را انجام دهد.
این بازی توجه و توانایی متوقف کردن پاسخ فوری را هم‌زمان درگیر می‌کند.
بازی‌های رومیزی ساده، کارت‌بازی‌های متناسب با سن، ساختن برج به نوبت یا حتی انداختن توپ بین دو نفر می‌توانند فرصت خوبی برای تمرین انتظار باشند.
لازم نیست والد همیشه بازی را خیلی سریع جلو ببرد. خود منتظر ماندن بخشی از تمرین است.
یک قانون ساده خانوادگی تعریف کنید:
مکث → ۳، ۲، ۱ → بعد عمل
مثلاً وقتی کودک عصبانی است و می‌خواهد وسیله‌ای را از دست خواهر یا برادرش بگیرد، ابتدا سه شماره بشمارد.
هدف این نیست که کودک از همان روز اول همیشه موفق شود. هدف اصلی این است که مفهوم فاصله بین احساس و عمل را تمرین کند.
ابتدا قرار بگذارید وقتی می‌گویید «بالا»، کودک دست‌هایش را بالا ببرد و وقتی می‌گویید «پایین»، دست‌ها را پایین بیاورد.
بعد از چند دور، قانون را برعکس کنید. وقتی گفتید «بالا» باید دست‌ها را پایین ببرد و وقتی گفتید «پایین» دست‌ها را بالا ببرد.
کودک در این بازی باید قانون قبلی را متوقف کند، قانون جدید را در ذهن نگه دارد و پاسخ مناسب بدهد.
یکی از تمرین‌های کاربردی برای تقویت کنترل تکانه این است که کودک یاد بگیرد بین اتفاق و واکنش خود چند لحظه فاصله ایجاد کند.
یک موقعیت فرضی برای کودک تعریف کنید:
«دوستت مدادت را بدون اجازه برداشته. اولین کاری که دلت می‌خواهد انجام بدهی چیست؟»
سپس سه مرحله را با کودک تمرین کنید:
می‌توانید همین تمرین را درباره اتفاق‌های واقعی روزانه مثل باختن در بازی، انتظار در صف، دعوا با خواهر و برادر یا اختلاف با همکلاسی انجام دهید.
یکی از اشتباه‌های رایج این است که رفتار تکانشی کودک را کاملاً عمدی یا ناشی از بی‌احترامی بدانیم.
جمله‌هایی مانند موارد زیر معمولاً کمکی به یادگیری مهارت جدید نمی‌کنند:
این جمله‌ها به کودک نمی‌گویند دفعه بعد دقیقاً چه رفتاری باید انجام دهد.
بهتر است دستور کوتاه، روشن و قابل اجرا بدهید.
به‌جای: «چقدر عجولی!»
بگویید: «اول مکث کن، بعد حرف بزن.»به‌جای: «دست نزن!»
بگویید: «دستت رو نگه دار و اول بگو چی می‌خوای.»
تمرین کنترل تکانه فقط محدود به بازی نیست. اتفاق‌های روزمره فرصت‌های بسیار خوبی برای تمرین هستند.
به‌جای چند دستور پشت سر هم، یک دستور مشخص بدهید. کودکی که هنوز در خودتنظیمی مشکل دارد ممکن است در نگه داشتن چند دستور هم‌زمان در ذهن نیز دشواری داشته باشد.
مثلاً قبل از رفتن به فروشگاه بگویید:
«ممکنه چیزهایی ببینی که دوست داشته باشی. اول به من می‌گی، بعد با هم تصمیم می‌گیریم.»
این کار باعث می‌شود قانون زمانی که کودک هنوز آرام است یادآوری شود، نه فقط بعد از بروز مشکل.
به‌جای گفتن صرف «آفرین»، بهتر است بگویید:
«دیدم خیلی دوست داشتی جواب بدی، ولی صبر کردی تا نوبتت بشه.»
این نوع بازخورد به کودک کمک می‌کند بفهمد دقیقاً کدام رفتار او درست بوده است.
انتظار اینکه کودک خردسال مدت طولانی بدون حرکت، بدون حرف زدن یا بدون اشتباه منتظر بماند واقع‌بینانه نیست.
تمرین باید کمی برای کودک چالش‌برانگیز باشد، اما آن‌قدر سخت نباشد که مرتب شکست بخورد.
رفتارهای تکانشی گاه‌به‌گاه می‌توانند بخشی از رشد طبیعی کودک باشند. اما در بعضی شرایط بهتر است موضوع دقیق‌تر بررسی شود.
به‌خصوص اگر رفتار:
در چنین شرایطی بهتر است به‌جای برچسب‌زدن یا نتیجه‌گیری سریع، شرایط کودک به‌صورت دقیق‌تر بررسی شود.
برای آشنایی با این خدمت می‌توانید صفحه ارزیابی مشکلات رفتاری و اضطرابی کودک و نوجوان را مشاهده کنید.
اگر مشکل اصلی فرزندتان حواس‌پرتی، فراموش کردن دستورها یا دشواری در حفظ توجه است، مقاله راهکارهای افزایش تمرکز کودک را نیز بخوانید.
خیر. تکانشگری یکی از علائمی است که ممکن است در ADHD دیده شود، اما وجود آن به‌تنهایی برای تشخیص کافی نیست. تداوم علائم، دیده شدن آن‌ها در محیط‌های مختلف و تأثیرشان بر عملکرد تحصیلی، اجتماعی و خانوادگی کودک نیز باید بررسی شود.
مهارت‌های خودتنظیمی از سال‌های کودکی شروع به رشد می‌کنند. حتی کودکان خردسال هم می‌توانند با بازی‌های ساده، انتظار کوتاه، توقف و نوبت‌گیری را تمرین کنند؛ اما نوع تمرین و میزان انتظار باید متناسب با سن کودک باشد.
بازی‌های توقف و حرکت، چراغ قرمز و سبز، بازی مجسمه، بازی‌های نوبتی و بازی‌هایی که کودک باید قانون را تغییر دهد، گزینه‌های خوبی برای تمرین خودکنترلی هستند.
بهتر است والد و معلم روی چند رفتار مشخص توافق کنند؛ مثلاً بالا بردن دست قبل از صحبت یا منتظر ماندن برای نوبت. دستورهای کوتاه، یادآوری قبل از موقعیت و بازخورد سریع درباره رفتار موفق می‌توانند کمک‌کننده باشند. اگر مشکل شدید و پایدار است و روی عملکرد کودک اثر گذاشته، بهتر است شرایط او دقیق‌تر بررسی شود.
تنبیه به‌تنهایی به کودک یاد نمی‌دهد هنگام ایجاد یک تکانه چگونه مکث کند و پاسخ دیگری انتخاب کند. بهتر است در کنار قوانین روشن و پیامدهای متناسب، آموزش مهارت، تمرین مکرر و تقویت رفتار مناسب نیز وجود داشته باشد.
کنترل تکانه مهارتی است که کودک به‌تدریج یاد می‌گیرد؛ درست مانند بسیاری از مهارت‌های دیگر.
هدف این نیست که کودک هیچ‌وقت هیجان‌زده نشود، اشتباه نکند یا در همه موقعیت‌ها فوراً بتواند صبر کند. هدف این است که کم‌کم یاد بگیرد:
مکث کند، فکر کند و بعد انتخاب کند.
بازی‌های توقف و حرکت، نوبت‌گیری، تغییر قانون و تمرین «مکث، فکر، انتخاب» می‌توانند فرصت‌های خوبی برای تمرین این مهارت در محیط امن خانه باشند.
اگر رفتارهای تکانشی شدید، پایدار و مختل‌کننده هستند، بررسی دقیق‌تر شرایط کودک می‌تواند مشخص کند چه عواملی در رفتار او نقش دارند و چه نوع حمایتی مناسب‌تر است.
کارشناس ارشد بالینی و مشاور مدرسه
