خجالتی بودن کودک
کودکان خجالتی اغلب با مسائل و چالشهایی مانند دشواری در برقراری ارتباط، ترس از ارزیابی منفی همسالان و کنارهگیری از فعالیتهای گروهی در مدرسه مواجهاند؛ خجالتی بودن کودک میتواند پیامدهایی همچون کاهش اعتمادبهنفس، عقب ماندگی اجتماعی و مشارکت تحصیلی پایین به دنبال داشته باشد. برای کودکان در سنین مدرسه، نقش معلم برای تقویت رفتارهای ارتباطی و اجتماعی مثبت بسیار موثر است. بسیاری از پدر و مادرها نمیدانند که آیا این رفتار فقط بخشی از خلق و خوی کودک است یا نشانه ای از یک مشکل عمیق تر در این مقاله به بررسی علل و ریشهیابی خجالت در کودکان و ارائه راهکارهای سازنده برای مقابله با این چالش میپردازیم.خجالتی بودن یعنی چه؟
خجالتی بودن کودک به حالتی گفته میشود که او در موقعیتهای اجتماعی، ارتباط با غریبهها، حضور در جمع و صحبت کردن دچار اضطراب یا اجتناب میشوند. ممکن است کودکی در خانه بسیار حرف بزند، اما در مهمانی حتی حاضر نشود سلام کند.
خجالتی بودن کودک چه زمانی طبیعی است؟
خجالتی بودن در بسیاری از کودکان طبیعی است، مخصوصاً وقتی وارد محیط جدید، کلاس تازه، مهمانی شلوغ یا جمع ناآشنا میشوند. بعضی کودکان برای گرم شدن با محیط به زمان بیشتری نیاز دارند و بعد از چند دقیقه یا چند جلسه، آرامآرام وارد تعامل میشوند. در این حالت، خجالت بیشتر به خلقوخو و احتیاط کودک مربوط است، نه لزوماً یک اختلال.چه زمانی باید نگران خجالتی بودن کودک شویم؟
زمانی باید خجالتی بودن کودک را جدیتر بررسی کرد که این رفتار شدید، طولانیمدت و همراه با اختلال در زندگی روزمره باشد؛ مثلاً کودک بهخاطر ترس از جمع از مدرسه رفتن، پاسخ دادن در کلاس، دوستی با همسالان، شرکت در بازی گروهی یا حضور در مهمانی اجتناب کند. اگر این الگو چند ماه ادامه داشته باشد یا با گریه، چسبیدن شدید به والدین، دلدرد، سردرد، امتناع از مدرسه یا ترس شدید از قضاوت دیگران همراه شود، بهتر است با متخصص کودک مشورت شودعلل خجالتی بودن کودک
۱) عوامل فردی و خلق و خو
۱. خلق و خوی ذاتی و حساس بودن کودک
برخی کودکان نیاز به زمان بیشتری برای ورود به جمع و صحبت یا بازی با همسالان دارند. این کودکان از نظر ذاتی حساستر و آرام تر از همسالان خود هستند. مثلا کودکی که در خانه با پدر و مادر خود راحت حرف میزند اما در اولین جلسه کلاس ورزش، حاضر به تعامل با بچهها نیست و فقط کنار مادر میایستد.۲. اعتماد به نفس پایین
اگر کودک احساس کند به اندازه کافی توانمند و خوب نیست، احتمال دارد در جمع گوشه نشینی کند. او میترسد که دوستانش او را مسخره کنند. مثلا وقتی معلم از او میخواهد داستانی تعریف کند سرش را پایین میاندازد و میگوید که ” بلد نیستم ” درحالی که در خانه برای مادرش تعریف میکند.۳. ترس از اشتباه و قضاوت دیگران
بعضی اوقات کودک به قدری از اشتباه کردن میترسد که ترجیح میدهد اصلا وارد تعامل نشود. این نگرانی باعث میشود که در جمع ساکت و گوشهگیر به نظر برسد. مثلا در بازی گروهی پاسخ را میداند اما چیزی نمیگوید چون نگران است جواب غلط باشد و دیگران به او بخندند.۴. اضطراب اجتماعی یا اضطراب جدایی
اگر خجالتی بودن با اضطراب همراه باشد، کودک دچار وابستگی به والدین شده و هنگام جدا شدن از والدین دچار تنش شدید میشود. مثلا هنگام ورود به مدرسه گریه میکند و حاضر نیست از مادر جدا شود.
۲) عوامل خانوادگی و تربیتی
۱. حمایت افراطی والدین
وقتی والدین بیش از حد مراقب کودک باشند، کودک فرصت تعامل و اعتماد به نفس را از دست میدهد. مثلا مادری که در مهمانیها همیشه به جای کودک جواب سلام میدهد، باعث میشود کودک مهارت برقراری ارتباط با دیگران را ياد نگیرد.۲. انتقاد زیاد و مقایسه با دیگران
اگر والدین کودک را مدام با خواهر، برادر یا دوستانش مقایسه کند، کودک احساس ناکافی بودنپیدا میکند. مثلا وقتی والدین میگویند:” ببین دخترعمهات چقدر قشنگ حرف میزنه.” با این حرکت کودک بیشتر در خودش فرو میرود.۳. دعوا و تنش در محیط خانه
اگر محیط خانوادگی پر تنش باشد، احساس امنیت روانی در کودک کم میشود. کودکی که در خانه آرامش ندارد، در بیرون هم با ترس و احتیاط بیشتری رفتار میکند. مثلا کودکی که هر روز شاهد مشاجره والدین است، در مدرسه منزوی و گوشهگیر میشود.
۴. الگوگیری از والدین خجالتی یا مضطرب
اگر پدر و مادر در جمع مضطرب یا ساکت باشند، کودک نیز این الگو را درونی میکند. مثلا مادری که در مهمانیها از صحبت با دیگران اجتناب میکند، ممکن است ناخواسته این الگو را به کودک منتقل کند.۳) عوامل محیطی و اجتماعی
۱. فشارهای فرهنگی و برچسب زنی
گاهی کودک مدام از اطرافیان خود میشنود که ” خیلی خجالتی هستی!” و این پرچسب رفته رفته باعث میشود کودک واقعا همان نقش را ایفا کند.۲. کمبود فرصت برای تعامل اجتماعی
کودکی که فرصت کافی برای تمرین مهارتهای اجتماعی در مهد، پارک یا مهمانی ندارد، در جمعهای جدید دستپاچه میشود و خجالتی به نظر میرسد. مثلا کودکی که بیشتر وقت خود را در خانه میگذراند، در تعامل با همسالانش کم حرف است.۳. ورود به محیط جدید
تغییر در خانه، شهر یا مدرسه میتواند کودک را موقتا خجالتیتر کند. وقتی محیط جدید برای کودک ناشناخته باشد، تا زمانی که احساس امنیت نکند، کمتر ارتباط برقرار میکند.۴. طرد شدن از سوی همسالان
وقتی کودک در جمع دوستان پذیرفته نمیشود، ممکن است به این نتیجه برسد که بهتر است اصلا جلو نرود. این تجربهها خجالت و کنارهگیری را تشدید میکند.
۹ راهکارطلایی برای رفع خجالتی بودن کودک
۱. برچسب خجالتی را از روی کودک بردارید.
مدام بجلوی دیگران به کودک برچسبهایی مثل خجالتی، ترسو، کمرو یا اجتماعینبودن نزنید. به جای این کار از جملاتی استفاده کنید که رشد را نشان دهد؛ مثلا بگویید:” فقط کمی زمان میخواهی تا با جمع راحت شوی.”۲. کودک را به صورت تدریجی در موقعیتهای اجتماعی قرار دهید
کودک را یکباره وسط موقعیتهای سخت قرار ندهید. مواجهه تدریجی با موفقیتهای اجتماعی باعث کاهش اضطراب در کودک میشود. موقعیتهای ساده شروع کنید. اول از کودک بخواهید در مدرسه فقط با یک همکلاسی حرف بزند و رفته رفته با بقیه همسالان خود تعامل کند.
۳. مهارتهای اجتماعی کودک را با بازی تمرین کنید.
بازیهای نقش آفرین بهترین روش برای تمرین مهارتهای اجتماعی کودک است. در خانه نقش معلم، مهمان یا دوست را بازی کنید و با کودک تمرین کنید که چگونه خودش را معرفی کند.۴. اعتماد به نفس کودک را با تجربه موفقیت بالا ببرید.
یکی از ریشههای اصلی خجالتی بودن کودک، پایین بودن اعتمادبهنفس او است. باید فرصتهای کوچک اما واقعی برای موفق شدن به او بدهید. در مدرسه از معلم بخواهید وظایف ساده را به او بسپارد. یادگیری مشارکتی در مدرسه، کار گروهی، نقش معلم بهعنوان تسهیلگر، فضای امن عاطفی، تقویت تعامل همسالان همگی به کاهش انزوای کودک خجالتی کمک میکنند. کارهای گروهی کوچک، نقش حمایتی معلم و ایجاد فضای امن عاطفی در کلاس میتواند به کودک خجالتی کمک کند تا بدون فشار مستقیم، آرامآرام تعامل با همسالان را تمرین کند. اگر به کودک بگویید:” این که ترس نداره!” یا ” چرا انقدر خجالت میکشی؟” او احساس شرم و ناکافی بودن میکند. به جای آن بگویید :” اشکالی نداره باهم تمرین میکنیم تا در بین مهمانان راحتتر شوی.”۵. احساس کودک را کوچک نشمارید.
اگر کودک در جمع مضطرب میشود، گفتن جملههایی مثل «این که ترس نداره» یا «چرا انقدر خجالت میکشی؟» معمولاً باعث کاهش اضطراب نمیشود؛ بلکه ممکن است احساس شرم و ناکافی بودن را بیشتر کند. بهتر است احساس او را بپذیرید و بعد با تمرینهای کوچک کمکش کنید. مثلاً بگویید: «میفهمم الان برات سخت شده، با هم کمکم تمرین میکنیم.»۶. کودک را مجبور به حرف زدن در جمع نکنید.
در برخورد با کودک خجالتی، والدین و معلم نباید اصرار کند که کودک همان لحظه حرف بزند یا شعر بخواند. این فشارها اضطراب را بیشتر میکند. اگر کودک در کلاس حرف نمیزند یا پاسخ نمیدهد، اجازه دهید آرام شود و در موقعیتی دیگر و بدون فشار او را تشویق کنید.۷. الگوی جرئتمندی و ارتباط سالم باشید.
اگر بزرگسالان در تعامل با دیگران با آرامش، احترام و اعتماد به نفس رفتار کنند، کودک هم این الگو را درونی میکند. مثلا وقتی وارد فروشگاه میشوید، خودتان با لبخند سلام کنید، مودبانه سوال بپرسید۸. فرصت دوستیهای کوچک و امن ایجاد کنید.
دوستیهای دونفره یا گروههای کوچک معمولاً برای کودک خجالتی امنتر و قابلتحملتر هستند. در محیط امن، کودک راحتتر تمرین میکند و تجربه موفق اجتماعی به دست میآورد. مثلا به جای بردن کودک به مهمانی شلوغ، یک همکلاسی آرام و همسن او را به خانه دعوت کنید تا با هم بازی کنند. در مدرسه هم معلم میتواند او را با یک دانشآموز مهربان همگروه کند.۹. پیشرفتهای کوچک کودک را دقیق و واقعی تحسین کنید.
در درمان خجالتی بودن کودک تشویق خیلی مهم است، اما تشویق باید واقعی، مشخص و رفتاری باشد؛ نه کلی و مبهم. وقتی کودک بفهمد دقیقاً کدام رفتار او خوب بوده، احتمال تکرارش بیشتر میشود. مثلا به جای اینکه فقط بگویید: «آفرین.»، بگویید: «خیلی خوب بود که امروز خودت به معلم سلام کردی.» یا «عالی بود که در کلاس از دوستت مداد خواستی.»پرسش های متداول
در ادامه به رایجترین سؤالات والدین و مربیان در مورد ریشههای کمرویی و راههای تقویت اعتمادبهنفس در کودکان پاسخ دادهایم:۱. خجالتی بودن کودک یک ویژگی ذاتی است یا اکتسابی؟
خجالتی بودن میتواند ترکیبی از هر دو باشد. برخی کودکان با خلق و خوی حساس به دنیا میآیند که نیاز به زمان بیشتری برای سازگاری با محیط دارند (ذاتی). اما عواملی مثل حمایت افراطی والدین، تجربههای منفی اجتماعی یا الگوبرداری از رفتارهای والدین نیز در شکلگیری آن نقش مهمی دارند (اکتساب).۲. اصلیترین تفاوت کودک خجالتی با کودکی که دچار اضطراب اجتماعی است چیست؟
کودک خجالتی معمولاً پس از گذشت زمان و گرم شدن با محیط، شروع به تعامل میکند. اما اگر این گوشهگیری با تنش شدید، گریه هنگام جدایی از والدین و اجتناب کامل از موقعیتهای اجتماعی همراه باشد، ممکن است نشانه اضطراب اجتماعی یا اضطراب جدایی باشد که نیاز به بررسی دقیقتر توسط متخصص دارد.۳. چرا نباید جلوی دیگران به کودک برچسب «خجالتی» بزنیم؟
وقتی مدام از کلمه «خجالتی» برای توصیف کودک استفاده میکنید، او این صفت را به عنوان بخشی از هویت خود میپذیرد و سعی میکند طبق همان نقش رفتار کند. این کار باعث کاهش اعتمادبهنفس او شده و مانع از تلاش او برای برقراری ارتباطهای جدید میشود.۴. اگر کودکم در جمع حاضر به سلام کردن نشد، چه واکنشی نشان دهم؟
هرگز او را مجبور به حرف زدن نکنید و بابت سلام نکردن او را سرزنش یا تحقیر نکنید. بهترین راهکار این است که خودتان الگوی او باشید و با لبخند سلام کنید. سپس در خانه و در قالب بازیهای نقشآفرینی، مهارت سلام کردن و معرفی خود را با او تمرین کنید.۵. نقش معلمان در کاهش خجالت دانشآموزان در مدرسه چیست؟
معلمان میتوانند با ایجاد یک فضای امن عاطفی و سپردن مسئولیتهای کوچک و ساده به کودک، اعتمادبهنفس او را بالا ببرند. استفاده از یادگیری مشارکتی و گروههای کوچک دو یا سهنفره، به کودک خجالتی کمک میکند تا بدون ترس از قضاوت جمع بزرگ، تعامل با همسالان را تمرین کند.
۶. چگونه میتوانم مهارتهای اجتماعی را در خانه با کودکم تمرین کنم؟
بهترین روش، بازیهای آموزشی است. مثلاً نقش فروشنده و مشتری یا مهمان و میزبان را بازی کنید. به او یاد بدهید چگونه درخواست خود را مطرح کند یا با دیگران وارد بازی شود. تشویقِ پیشرفتهای کوچک (مثل یک سلام کوتاه یا نگاه چشمی) در این تمرینات بسیار موثر است.جمع بندی
رفع خجالتی بودن کودک یک فرایند تدریجی است، والدین و معلمان میتوانند با کمک روشهایی مثل مواجهه تدریجی، تقویت اعتماد به نفس، آموزش مهارتهای اجتماعی و بازی درمانی کودک را کمکم به سمت تعامل پیش ببرند. این مقاله با هدف آگاهی والدین نوشته شده و جایگزین تشخیص یا درمان تخصصی نیست. اگر خجالتی بودن کودک شدید، طولانیمدت یا همراه با اختلال در مدرسه، روابط اجتماعی یا زندگی روزمره است، بهتر است ارزیابی تخصصی انجام شود نیاز به بررسی تخصصی دارید؟ اگر فرزندتان در جمعهای خانوادگی، مدرسه، کلاس یا ارتباط با همسالان بهطور مداوم گوشهگیر میشود، از صحبت کردن اجتناب میکند یا نشانههایی مثل اضطراب، گریه، چسبیدن به والدین، دلدرد یا ترس از مدرسه دارد، بهتر است موضوع دقیقتر بررسی شود. در رشدینو، ارزیابی مشکلات رفتاری و اضطرابی کودک و نوجوان با توجه به سن، شرایط خانوادگی، مدرسه و الگوی رفتاری کودک انجام میشود. رزرو وقت مشاوره کودک و نوجوان.نویسندگان
فاطمه بقایی مقدم : کارشناسی ارشد روانشناسی بالینی | مشاور مدرسه
فاطمه رکابساز: کارشناس آموزش ابتدایی ، آموزگار رسمی آموزش و پرورش
این مطلب با هدف افزایش آگاهی والدین و دانشآموزان نوشته شده و جایگزین ارزیابی یا مشاوره تخصصی نیست. اگر دانشآموز بین چند رشته مردد است یا نتیجه هدایت تحصیلی با علاقه و توانایی او هماهنگ نیست، بهتر است شرایط بهصورت اختصاصی بررسی شود.
