09395313183
اگر فرزندتان در خانه به زبان ترکی، کردی، عربی، گیلکی یا زبان دیگری صحبت می‌کند و قرار است خواندن و نوشتن فارسی را در کلاس اول یاد بگیرد، ممکن است نگران باشید که آیا دوزبانگی یادگیری او را سخت می‌کند. پاسخ کوتاه این است: دوزبانگی به‌خودی‌خود اختلال یادگیری یا مشکل گفتار ایجاد نمی‌کند؛ اما کودکی که فرصت کمتری برای شنیدن فارسیِ آموزشی داشته، ممکن است در فهم بعضی دستورهای کلاس، واژگان کتاب و بیان پاسخ به زمان و حمایت بیشتری نیاز داشته باشد.
در این راهنما چالش‌های واقعی کودک دوزبانه در مدرسه را از نشانه‌های احتمالی نیاز به ارزیابی جدا می‌کنیم و راهکارهای کاربردی برای خانواده و آموزگار ارائه می‌دهیم.
خیر. یادگیری دو یا چند زبان بخشی طبیعی از رشد بسیاری از کودکان است. بر اساس راهنمای انجمن گفتار، زبان و شنوایی آمریکا (ASHA)، صحبت‌کردن با چند زبان باعث اختلال گفتار یا زبان نمی‌شود. همچنین استفاده گاه‌به‌گاه از واژه‌های دو زبان در یک جمله لزوماً علامت سردرگمی نیست.
برای مثال، کودکی که در خانه ترکی صحبت می‌کند، ممکن است معنی یک مفهوم را به‌خوبی بداند ولی هنوز معادل فارسی آن را سریع به یاد نیاورد. این موضوع با «نفهمیدن مفهوم» یا «ناتوانی در یادگیری» تفاوت دارد.
جمله‌ای مانند «دفترت را باز کن، تاریخ بزن و از خط دوم شروع کن» علاوه بر توجه، به شناخت واژه‌ها و ساختارهای فارسی نیاز دارد. کودکی که این نوع عبارت‌ها را کمتر شنیده ممکن است بخشی از دستور را از دست بدهد؛ در حالی که با اشاره یا توضیح ساده همان کار را به‌خوبی انجام دهد.
بعضی واژه‌ها مانند «مقایسه کن»، «مشخص کن»، «پاسخ را کامل کن» یا واژگان یک داستان در گفت‌وگوی روزمره کودک استفاده نمی‌شوند. حتی کودکانی که مکالمه فارسی خوبی دارند ممکن است برای فهم زبان آموزشی به تمرین بیشتری نیاز داشته باشند.
گاهی کودک پاسخ را می‌داند اما برای انتخاب واژه فارسی مکث می‌کند. اگر این مکث با برچسب «ضعیف» یا «کم‌هوش» پاسخ داده شود، احتمال دارد کمتر در کلاس مشارکت کند. فرصت فکر کردن، تصویر و سؤال‌های روشن کمک‌کننده‌اند.
خواندن فارسی نیازمند شناخت حروف، ارتباط صدا و نشانه، ترکیب صداها، واژگان و درک متن است. کودکی که زبان خانه‌اش با فارسی تفاوت دارد، ممکن است در یکی از این بخش‌ها نیاز به آموزش مستقیم‌تری داشته باشد. در عین حال، بسیاری از مهارت‌های زبانی و شناختیِ شکل‌گرفته در زبان خانه می‌توانند پشتوانه یادگیری زبان مدرسه باشند.
برای تقویت مهارت تشخیص و ترکیب صداها، راهنمای آگاهی واجی در کودکان می‌تواند مفید باشد. اگر مسئله اصلی تشخیص واژه‌های فارسی در متن است، بهتر است هم‌زمان روی معنی واژه و ساخت جمله نیز کار شود، نه فقط سرعت روخوانی.
بعضی خطاهای اولیه می‌توانند با میزان مواجهه کودک با فارسی، تفاوت صداهای زبان‌ها و مرحله آموزش ارتباط داشته باشند. برای مثال، کودک ممکن است معنی یک کلمه را در زبان خانه بداند، اما شکل نوشتاری فارسی آن را هنوز نیاموخته باشد. هیچ خطایی را نباید تنها بر اساس دوزبانه بودن کودک عادی یا غیرعادی دانست؛ باید سن، آموزش دریافتی، فرصت تمرین و الگوی تکرار خطا هم بررسی شود.
برای دسته‌بندی دقیق خطاها و انتخاب تمرین مناسب، مطلب ضعف املا در کلاس اول و راهکارهای تقویت دیکته را ببینید.
برای برنامه‌ریزی مهارت‌های پیش از مدرسه، می‌توانید از دوره آمادگی ورود به کلاس اول نیز کمک بگیرید؛ البته فعالیت‌ها باید با تجربه زبانی و نیاز واقعی هر کودک هماهنگ شوند.
برای سنجش یادگیری باید تا حد امکان مطمئن شد کودک دستور سؤال را فهمیده است؛ وگرنه نمره پایین ممکن است بخشی از دشواری زبان آزمون را بازتاب دهد، نه دانش او را.
اگر کودک حتی در زبانی که بیشتر با آن آشناست برای فهم گفت‌وگو، بیان نیازها یا ساخت جمله مشکل قابل‌توجه و پایدار دارد، یا پس از آموزش مناسب همچنان در خواندن و نوشتن با دشواری محسوس روبه‌روست، بهتر است با متخصص مناسب مشورت شود. مشکلاتی که در زبان‌های مورد استفاده کودک دیده می‌شوند، سابقه رشد زبان، وضعیت شنوایی و کیفیت فرصت‌های یادگیری باید با هم بررسی شوند.
دوزبانگی به‌تنهایی دلیل تشخیص اختلال یادگیری یا گفتار نیست. ارزیابی باید تا حد ممکن متناسب با پیشینه زبانی کودک باشد. برای آشنایی با نشانه‌های نیازمند پیگیری، مقاله اختلال یادگیری در کودکان کلاس اول را نیز بخوانید.
کودک دوزبانه در کلاس اول ممکن است با بعضی واژگان، دستورهای آموزشی یا شکل نوشتاری فارسی دیرتر آشنا شود؛ این موضوع به معنای اختلال نیست. حفظ ارتباط غنی در زبان خانه، آموزش روشن فارسی، همکاری معلم و خانواده و بررسی پیشرفت واقعی بهترین نقطه شروع هستند. اگر دشواری‌ها شدید یا پایدار بودند، ارزیابی تخصصیِ آگاه به دوزبانگی اهمیت دارد.
دوزبانگی به‌خودی‌خود موجب اختلال زبان یا یادگیری نمی‌شود؛ اما تفاوت در میزان آشنایی با زبان آموزشی می‌تواند بر عملکرد اولیه بعضی تکلیف‌های مدرسه اثر بگذارد.
خیر. بهتر است خانواده در زبان یا زبان‌هایی که با آن‌ها راحت و غنی ارتباط برقرار می‌کند، گفت‌وگو و قصه‌خوانی را ادامه دهد و هم‌زمان فرصت‌های مناسب برای یادگیری فارسی ایجاد کند.
برخی خطاهای اولیه ممکن است بخشی از فرایند یادگیری فارسی باشند؛ اما نوع، شدت و تداوم خطاها باید در کنار فرصت آموزش بررسی شوند. هر غلطی را نمی‌توان فقط به دوزبانگی نسبت داد.
اگر دشواری ارتباط و فهم در زبان آشناتر کودک نیز وجود دارد یا مشکلات خواندن و نوشتن با وجود آموزش کافی پایدار مانده‌اند، بررسی توسط متخصص گفتار و زبان یا حوزه یادگیری مفید است.
کارشناس ارشد بالینی و مشاور مدرسه
